Khi bạn bị lợi dụng chứ không được yêu
Bị lợi dụng và được yêu là hai thứ rất khác nhau, nhưng chúng có thể trông giống nhau trong những ngày đẹp trời. Người yêu bạn quan tâm tới thế giới riêng của bạn kể cả khi nó không liên quan tới họ. Người dùng bạn chỉ thấy bạn ở đúng phần bạn có ích. Tình yêu hỏi bạn cần gì. Sự lợi dụng hỏi bạn làm được gì.
Niềm tin sai ở gốc
Khi một người phụ nữ liên tục giải thích cho sự hờ hững của người kia bằng cách tự trách mình, cô đang sống trong một niềm tin đã được cài từ trước. Niềm tin rằng tình yêu là thứ phải kiếm, rằng mình chỉ xứng đáng được giữ lại nếu mình còn hữu dụng.
Niềm tin này thường có gốc xa hơn, ở nơi một đứa trẻ học được rằng nó được chú ý nhiều hơn khi nó ngoan, khi nó giúp được việc, khi nó không làm phiền ai. Tâm lý học gọi đây là tình thương có điều kiện. Nhà tâm lý Carl Rogers từng nói rằng khi tình cảm chỉ đến sau khi đáp ứng một điều kiện, đứa trẻ hình thành cái gọi là điều kiện về giá trị, tức là niềm tin rằng mình chỉ đáng được yêu khi đạt được điều gì đó. Nhiều nghiên cứu sau này, trong đó có công trình của Avi Assor cùng Richard Ryan và Edward Deci, cho thấy kiểu tình thương có điều kiện này gắn với lo âu cao hơn, lòng tự trọng thấp hơn và sự gắn bó kém an toàn hơn khi đứa trẻ lớn lên. Người mang niềm tin đó dễ nhầm sự được cần với sự được yêu.
Cái người ta nhìn thấy
Bề ngoài thường không có gì kịch tính để thấy rõ. Không có một cú phản bội rõ ràng nào, chỉ có một mô thức lặp lại. Anh xuất hiện khi anh cần, rồi lùi lại khi xong việc. Anh hiếm khi rủ bạn vào những khoảng chỉ để ở bên nhau, không phục vụ điều gì cho anh. Từng dấu hiệu lẻ thì dễ bỏ qua, ghép lại chúng vẽ ra một đường thẳng.
Phân biệt hai thứ dễ lẫn
Người yêu bạn coi bạn là một con người trọn vẹn, có thế giới riêng, và quan tâm tới thế giới đó kể cả khi nó không liên quan gì tới họ. Người dùng bạn coi bạn là một chức năng. Lý thuyết quan hệ đối tượng trong tâm lý động lực mô tả khác biệt này khá chính xác: có người không nhìn bạn như một con người trọn vẹn, mà chỉ như những bộ phận tách rời, phần hữu ích và phần không hữu ích. Khi một bộ phận của bạn không còn dùng được cho họ nữa, không phải bộ phận đó mất giá, mà toàn bộ con người bạn bị hạ giá theo. Và vì bạn được giữ như một chức năng chứ không phải một con người, bạn trở nên dễ thay thế.
Đây là lý do nhiều người, sau khi rời một mối quan hệ như vậy, nói cùng một câu: tôi cảm thấy mình chưa bao giờ thật sự tồn tại trong mắt người đó. Điều này sâu hơn chuyện ai trả tiền trong một buổi hẹn. Nó nằm ở chỗ bạn được nhìn như một người, hay như một công cụ.
Khi cho đi trở thành cách sinh tồn
Người mang niềm tin phải hữu ích mới được giữ lại thường phản ứng với sự lung lay bằng cách cho đi nhiều hơn. Cho đi lúc này không còn là sự rộng lượng, mà là một phương thức sinh tồn để giữ vị trí. Vấn đề là người kia học rất nhanh rằng không cần cố gắng vẫn được phục vụ, nên họ thôi cố gắng. Bạn càng cho nhiều, khoảng cách càng rộng, và bạn lại đọc khoảng cách đó thành tín hiệu rằng mình chưa cho đủ.
Hệ quả dài hạn
Nếu bạn ở lâu trong một mối quan hệ mà mình chỉ được nhìn như một chức năng, cái bị bào mòn là cách bạn định giá chính mình. Nhà tâm lý Dana Crowley Jack, qua nghiên cứu về phụ nữ và trầm cảm, mô tả một quá trình bà gọi là tự bịt miệng mình: người phụ nữ dần nén lại nhu cầu, cảm xúc và tiếng nói của bản thân để giữ mối quan hệ, và chính sự thu nhỏ kéo dài đó là một trong những con đường dẫn tới trầm cảm. Bạn càng thu nhỏ nhu cầu của mình để không thành gánh nặng, bạn càng dễ chấp nhận ít hơn cái mình đáng được nhận, cho tới khi quên mất mình từng cần gì.

Điểm tỉnh
Câu hỏi cần hỏi không phải là anh có yêu mình không, vì câu đó dễ bị trả lời bằng hy vọng. Câu hỏi cần hỏi là trong mối quan hệ này, mình đang được cần hay đang được yêu, và khi mình ngừng có ích, liệu mình có còn ở lại trong mắt anh. Khi dám hỏi câu đó, bạn quay về nhìn cái khuôn bên trong mình, cái khuôn đã quen nhầm sự được cần với sự được yêu. Và chính chỗ đó, không phải người đàn ông kia, mới là nơi mọi thứ bắt đầu đổi.
Đọc thêm về cái khuôn chọn người bên trong, về khi một người bị đối xử như công cụ, và về giá trị bản thân không cần kiếm mới có.
Nguồn tham khảo
- Carl Rogers, khái niệm điều kiện về giá trị (conditions of worth) trong lý thuyết về sự phát triển con người.
- Avi Assor, Guy Roth và Edward Deci, nghiên cứu về tình thương có điều kiện của cha mẹ (parental conditional regard) và các hệ quả tâm lý; tổng hợp meta-analysis trên Journal of Adolescence (2023).
- Dana Crowley Jack, Silencing the Self: Women and Depression (Harvard University Press): cơ chế tự bịt miệng mình và liên hệ với trầm cảm ở phụ nữ.
- Lý thuyết quan hệ đối tượng (object relations, Melanie Klein): phân biệt nhìn người khác như một con người trọn vẹn hay như các bộ phận tách rời theo chức năng.
Chủ đề: Yêu sai người và vòng lặp
Đọc thêm cùng chủ đề:
Vì sao bạn cứ đau theo đúng một kiểu
Phần nhiều cái kiểu ấy bắt đầu từ căn nhà hồi nhỏ, trước cả người yêu đầu tiên.
- Bài trắc nghiệm khoảng 30 câu, chừng 10 phút, miễn phí
- Làm xong có ngay bản đồ của riêng bạn
- Làm lúc bạn có một mình và yên tĩnh
Bài cùng chủ đề
Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ
Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.







