Thuật ngữ tâm lý tình yêu

Mô thức là gì trong tâm lý tình yêu

Mô thức là gì trong tâm lý tình yêu

Mô thức là gì trong tâm lý tình yêu

Có những điều ta làm đi làm lại mà không hiểu vì sao. Cùng một kiểu người cứ trở lại trong đời ta dưới những gương mặt khác nhau. Cùng một cảnh cãi vã diễn lại với người này rồi người kia. Cùng một cảm giác “lại thế nữa rồi” mà ta không sao thoát ra. Khi một thứ lặp lại như thế, vượt khỏi ý chí, Quân Sư Nữ gọi đó là một mô thức.

Mô thức là gì: đó là một chương trình chạy ngầm trong tâm trí, giống như phần mềm vận hành phía sau, còn lý trí của bạn chỉ là người dùng ở phía trước. Mô thức quyết định bạn bị hút về ai, phản ứng thế nào khi thân mật, rút lui hay bám chặt khi sợ, phần lớn trước khi bạn kịp suy nghĩ.

Vì sao lý trí không đủ để đổi mô thức

Gần như ai từng yêu sai nhiều lần cũng đã thử dùng lý trí: lần này mình sẽ tỉnh táo hơn, sẽ chọn khác. Rồi vẫn rơi vào đúng kiểu cũ. Không phải vì họ thiếu quyết tâm, mà vì mô thức không nằm ở tầng lý trí. Nó được khắc ở tầng sâu hơn, trong cái mà tâm lý học gọi là trí nhớ ngầm hoặc trí nhớ thủ tục, hình thành từ rất sớm qua những trải nghiệm lặp đi lặp lại với người chăm sóc đầu đời.

John Bowlby gọi cái khắc ấy là khuôn mẫu vận hành nội tâm: một bản đồ ngầm về việc được yêu, được an toàn, được đáp lại nghĩa là gì. Bản đồ này chạy tự động, nhanh hơn ý thức, nên khi bạn vừa gặp ai đó, nó đã âm thầm đánh giá “quen” hay “lạ”, “an toàn” hay “nguy hiểm”, và kéo bạn đi theo đánh giá ấy trước khi lý trí kịp lên tiếng. Đó là lý do chỉ “biết” thôi thì chưa đủ để đổi.

Mô thức không phải tính cách

Một hiểu lầm phổ biến là coi mô thức như bản chất: “tôi là người hay chọn nhầm”, “tôi vốn dĩ sợ gắn bó”. Nói như thế biến một cái khuôn học được thành một định mệnh cố định. Nhưng mô thức không phải bạn là ai; nó là cái bạn đã học. Và cái đã học, theo nguyên lý của chính bộ não, thì học lại được, dù chậm và cần lặp đi lặp lại trải nghiệm mới.

Sigmund Freud từng mô tả hiện tượng con người vô thức tái tạo những tình huống đau cũ trong đời sống hiện tại, cái mà ông gọi là cưỡng bức lặp lại. Đó chính là một mô thức đang chạy. Hiểu nó không phải để cam chịu, mà ngược lại: vì nó là chương trình chứ không phải số phận, nó mới sửa được.

Sơ đồ để chương trình chạy ngầm khác nhận diện rồi chọn khác
Mô thức là chương trình, không phải số phận.

Làm sao nhận ra mô thức của mình

Mô thức lộ ra rõ nhất ở sự lặp lại. Hãy để ý: những người bạn từng yêu, dù bề ngoài khác nhau, có chung một điểm nào không? Những cuộc chia tay của bạn có hay kết thúc theo cùng một kịch bản? Có một cảm giác nào cứ trở lại trong các mối quan hệ, như thể bạn luôn đứng ở cùng một chỗ? Khi một điều lặp lại bất kể bạn ở với ai, khả năng cao cái chung ấy không nằm ở họ, mà ở cái khuôn bạn mang theo.

Gọi tên được mô thức là nửa đầu của việc thoát khỏi nó. Một khi bạn thấy được cái chương trình đang chạy, bạn không còn hoàn toàn ở trong nó nữa; bạn đã có một khoảng cách để, lần tới, chọn khác đi dù chỉ một bước nhỏ. Đủ những bước nhỏ có ý thức, cái khuôn cũ nới ra, và một cách yêu mới bắt đầu có chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Mô thức và thói quen khác nhau thế nào?
Thói quen thường là hành vi ta ý thức được và đổi được tương đối dễ. Mô thức nằm sâu hơn, chạy tự động ở tầng vô thức và chi phối cả cách ta cảm, ta chọn, nên khó thấy và cần thời gian để viết lại.

Vì sao tôi biết rõ vấn đề mà vẫn lặp lại?
Vì “biết” nằm ở lý trí, còn mô thức nằm ở tầng sâu hơn lý trí. Đổi mô thức cần trải nghiệm mới được lặp lại, không chỉ cần hiểu.

Mô thức có gỡ được hoàn toàn không?
Cái khuôn cũ hiếm khi biến mất sạch, nhưng nó nới ra và mất dần quyền điều khiển khi bạn nhận diện được nó và liên tục chọn khác. Bạn không bị nó cầm tù mãi.

Nguồn tham khảo

  • John Bowlby, Attachment and Loss (1969-1980), khuôn mẫu vận hành nội tâm.
  • Sigmund Freud, “Remembering, Repeating and Working-Through” (1914), cưỡng bức lặp lại.
  • Daniel Siegel, The Developing Mind (1999), trí nhớ ngầm và quan hệ đầu đời.
Bài viết mang tính tham khảo về tâm lý, không thay thế cho tư vấn hoặc trị liệu cá nhân.

Vì sao bạn cứ đau theo đúng một kiểu

Phần nhiều cái kiểu ấy bắt đầu từ căn nhà hồi nhỏ, trước cả người yêu đầu tiên.

  • Bài trắc nghiệm khoảng 30 câu, chừng 10 phút, miễn phí
  • Làm xong có ngay bản đồ của riêng bạn
  • Làm lúc bạn có một mình và yên tĩnh

Làm bài trắc nghiệm

Đi tiếp cùng Quân Sư Nữ

Để soi cái mô thức đang quyết định bạn bị hút về ai, hãy bắt đầu từ bài trắc nghiệm gốc rễ của tôi, khoảng 30 câu. Và nếu bạn muốn đọc rồi viết lại chương trình tình yêu của mình, 77 Ngày Đọc Được Chương Trình Tình Yêu Của Bạn đi cùng bạn.

Đọc thêm trang thuật ngữ tâm lý tình yêu, trang nền Cấu trúc gia đình, và mô thức ba đời là gì.


Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie