Ái kỷ và thao túng

Thoát ràng buộc sang chấn: lộ trình 5 giai đoạn

qsn-33540-cover-v2-b

Thoát ràng buộc sang chấn: lộ trình 5 giai đoạn

Bản đồ đầy đủ · Ái kỷ và thao túng

Bạn đã rời đi rồi. Có khi vài lần rồi. Vậy mà cứ một thời gian, có một sợi dây nào đó kéo bạn quay về, mạnh tới mức lý trí của bạn chịu thua. Bạn tự trách mình yếu, tự hỏi sao mình biết rõ hết mà vẫn không dứt ra được. Tôi nói với bạn điều này trước. Cái giữ bạn lại có tên trong tâm lý học, người ta gọi là ràng buộc sang chấn, có người dịch là gắn kết chấn thương. Thoát khỏi nó hiếm khi xong trong một đêm. Nó đi qua 5 giai đoạn, và người biết trước bản đồ thì ít hoảng hơn khi gặp từng khúc khó.

Vì sao rời đi rồi vẫn thấy như có dây kéo

Bạn có thấy mình trong cảnh này không. Ban ngày bạn cứng rắn, xóa tin nhắn, nói với bạn thân rằng lần này là dứt hẳn. Tới đêm, nhà im, trong đầu chỉ còn những lúc đẹp nhất, những lúc anh ta dịu dàng nhất. Cả người bạn nhớ anh ta, nhớ tới mức thấy bứt rứt, không ngồi yên được.

Bạn nhắn lại một câu, chỉ một câu thôi, rồi mọi chuyện trượt về chỗ cũ. Sau đó bạn ghét chính mình. Nếu bạn đang ở trong vòng này, tôi nói thẳng một điều: việc bạn quay lại cho thấy sợi dây này chắc, nó không chứng minh bạn kém. Người thông minh, có việc làm vững vàng, có bạn bè thương vẫn bị nó kéo về như thường.

Sợi dây đó thực ra là gì

Patrick Carnes, người đặt tên cho kiểu ràng buộc này, nhìn ra một điều nghe rất ngược. Sự thất thường của người kia, lúc ấm lúc lạnh, không đoán trước được, lại là thứ buộc người ta chặt nhất. Trước đó rất lâu, nhà tâm lý học B. F. Skinner đã tả một quy luật học khá đơn giản. Khi phần thưởng đến thất thường, người ta bám vào việc chờ thưởng lâu hơn hẳn so với khi phần thưởng đến đều. Máy đánh bạc giữ chân người chơi cũng bằng cách ấy.

Trong một quan hệ như vậy, sự dịu dàng đến bất chợt, thường ngay sau một trận làm bạn đau. Một câu xin lỗi sau trận cãi, một bữa tối ấm áp sau mấy ngày im lặng. Những lúc ấy được nhớ đậm hơn hẳn những ngày bình thường. Bạn cứ dò sắc mặt, cứ chờ bản tốt quay lại, cứ cố thêm một chút. Hiểu chỗ này giúp bạn bớt tự trách, và nhìn việc thoát ra đúng như nó là: một quá trình có nhiều khúc, có lúc lùi.

Làm sao biết mình đang bị ràng buộc sang chấn

Trước khi nói đường ra, ta nhìn cho rõ mình đang đứng ở đâu. Phần này nói về bạn, về những gì bạn đang sống. Nó không dạy bạn đặt tên bệnh cho người đàn ông kia. Chẩn đoán là việc của bác sĩ chuyên khoa gặp trực tiếp một người, và bạn cũng không cần một cái nhãn cho anh ta mới được phép thấy mình đang đau.

Dấu hiệu thứ nhất, bạn biết rõ anh ta không tốt cho mình, bạn kể được cả một danh sách những lần bị làm đau, vậy mà vẫn không rời được. Ở một quan hệ lành mạnh đang buồn, thấy rõ điều gì hại mình thì người ta có xu hướng lùi lại. Ở đây thì ngược lại, càng thấy rõ càng bám chặt.

Dấu hiệu thứ hai, bạn bênh anh ta trước mặt bạn bè và người thân, dù chính bạn là người đang chịu đau. Dấu hiệu thứ ba, bạn đã rời rồi quay lại nhiều lần, lần nào cũng tự hứa là lần cuối. Dấu hiệu thứ tư, lúc ở xa anh ta, bạn không thấy nhẹ mà thấy trống, bồn chồn như đang thiếu một thứ gì. Dấu hiệu thứ năm, mấy lúc ngọt ngào hiếm hoi là thứ bạn bám vào, bạn giữ chúng làm bằng chứng anh ta vẫn còn thương, dù giữa chúng là những khoảng dài lạnh nhạt.

Nếu bạn gật đầu với vài dòng trên, đừng hoảng. Bạn không rời được một chỗ mà bạn chưa thừa nhận là mình đang đứng trong đó. Gọi được tên nó là việc đầu tiên.

Lộ trình 5 giai đoạn để thoát

Bài này viết cho người đã quyết rời đi. Đi hay ở là quyền của bạn, tôi không quyết thay. Còn nếu đã quyết đi, có một điều kiện đi kèm cả 5 giai đoạn: cắt liên lạc, trên mọi kênh, càng triệt để càng tốt. Cắt để bảo vệ mình. Nó không phải chiêu để anh ta hối hận rồi chạy theo. Nếu hai người có con chung, liên lạc chỉ giữ ở chuyện của con, ngắn, bằng tin nhắn, có người thứ ba biết càng tốt.

Tôi không đưa mốc tuần hay tháng cho từng giai đoạn. Mỗi người đi một nhịp, có người qua nhanh khúc này mà kẹt lâu ở khúc khác, có người đang ở giai đoạn 3 lại rơi về giai đoạn 2 sau một tin nhắn. Đọc 5 giai đoạn dưới đây như một tấm bản đồ để biết mình đang ở đâu, đừng đọc như một thời khóa biểu.

Năm giai đoạn thoát ràng buộc sang chấn

Giai đoạn 1, khủng hoảng ban đầu. Đây là khúc khó chịu nhất về thân thể. Bạn thèm liên lạc dữ dội, có thể mất ngủ, tim đập nhanh, có những cơn hoảng kéo tới. Việc cần làm ở khúc này rất đơn giản mà rất khó: không nhắn, không gọi, sống qua từng giờ một. Nhiều người tả cơn thèm như một con sóng, dâng lên rất cao rồi hạ xuống, rồi lại dâng. Gọi cho một người bạn tin lúc sóng lên là cách nhiều người đã dùng để qua đêm.

Giai đoạn 2, khúc mặc cả. Đầu bạn bắt đầu thương lượng. Nó mang những kỷ niệm đẹp nhất trở lại, làm mờ những lần bị làm đau, và dựng ra đủ lý do để quay về. Đây cũng là lúc chiêu hút lại hay xuất hiện: một tin nhắn nhẹ tênh tới đúng lúc bạn yếu lòng nhất, một lời xin lỗi kèm câu hứa đã thay đổi. Biết trước điều này, để khi nó tới, bạn nhận ra đó là khúc mặc cả trên bản đồ. Người đi rồi quay lại chưa hẳn đã chọn bạn. Nhiều khi họ chỉ cho phép bạn ở đó lúc họ thấy tiện.

Khúc mặc cả khi rời đi

Giai đoạn 3, sương mù tan dần. Cái căng thường trực trong người bắt đầu hạ xuống. Những lần ký ức ập về làm bạn chao đảo thưa dần. Bạn có những ngày đầu tiên không nghĩ tới anh ta trong nhiều giờ liền, và ngạc nhiên thấy mình vẫn ăn được, vẫn đi làm được.

Giai đoạn 4, dựng lại chính mình. Khúc này vừa dễ chịu vừa lạ lẫm. Bạn tìm lại những sở thích, những người bạn, những phần con người mình đã bỏ quên trong quan hệ cũ. Có một bài học khó ở đây: tập ở trong sự bình yên mà không thấy nó nhạt. Bạn đã quen sống trong lên xuống quá lâu, nên ngày yên ổn đầu tiên có khi lại thấy trống.

Giai đoạn 5, chọn khác đi. Ở khúc cuối, bạn bắt đầu nhận ra sức kéo cũ khi nó vừa nhen lên: một người đàn ông nồng nhiệt quá nhanh, một kiểu lạnh nóng quen quen. Sức kéo ấy có thể vẫn còn, vì thay đổi thường là bớt đi chứ không xóa sạch. Khác ở chỗ bạn thấy nó, và có lựa chọn. Sự tử tế đều đặn, sự nhất quán, dần thôi bị bạn thấy là tẻ nhạt.

Ba điều kiện phá vỡ gắn kết chấn thương

Gắn kết chấn thương là sự lạm dụng nỗi sợ, sự phấn khích và cảm xúc mạnh để trói buộc một người vào người đã làm họ tổn thương.

Patrick Carnes · người đặt tên cho kiểu ràng buộc này
Quân Sư Nữ

Vì sao ý chí không phải là câu trả lời

Nhiều người tự dằn vặt bằng một câu hỏi: sao mình không đủ mạnh để dứt ra. Tôi muốn gỡ cho bạn gánh nặng này. Chuyện chưa bao giờ nằm ở ý chí của bạn.

Bảo một người đang bị ràng buộc như vậy hãy dùng ý chí mà dứt, giống như bảo người đang mất ngủ vì lo hãy cố ngủ đi. Ý chí có hạn, và nó cạn rất nhanh lúc nửa đêm, nhất là khi có một tin nhắn vừa tới. Vì thế những lời khuyên kiểu hãy quên đi, mạnh mẽ lên, thường không giúp được gì, có khi còn làm bạn thấy tệ hơn về mình.

Cái có tác dụng hơn là tạo khoảng cách, để cơn thèm không bị châm lại liên tục. Một tin nhắn, một lần lướt trang cá nhân của anh ta, một cuộc gặp nói chuyện lần cuối, mỗi lần như vậy là kéo bạn về đầu bản đồ. Chặn số, nhờ bạn thân giữ hộ những thứ dễ làm bạn yếu lòng, xóa lối tắt tới trang của anh ta. Mấy việc nhỏ ấy làm được nhiều hơn một lời tự hứa.

Vì sao sợi dây này bám vào một số người sâu hơn

Có một câu ít người hỏi: vì sao có người bị cuốn vào rất sâu, có người thì không. Tôi trả lời, kèm một lưu ý trước. Phần này nói về bạn để bạn hiểu mình, không để chia lỗi. Ai làm đau thì người đó chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Với một số người, câu trả lời nằm ở gia đình gốc, lớp học yêu đầu tiên. Nếu hồi nhỏ bạn có một người cha hay người mẹ thương bạn lúc có lúc không, khi ấm khi lạnh, đứa trẻ trong bạn có thể đã học sớm rằng yêu là phải lo, phải giành, phải chịu những khoảng lạnh để đổi lấy vài lúc ấm. Cái nền ấy khiến một người lúc nóng lúc lạnh không làm bạn sợ, mà làm bạn thấy quen như về nhà. Quen không phải an toàn. Cũng có nhiều người bị cuốn vào mà tuổi thơ không hề như vậy, nên bạn đừng vội đọc ngược lại đời mình.

Gia đình gốc là một trục để hiểu, không phải bản án. Cái gì học được thì học lại được, dù chậm. Và khi bạn tập chọn khác đi, đứa con của bạn có thêm một cơ hội lớn lên trong một ngôi nhà đoán được.

Đi hết hành trình cùng Quân Sư Nữ

Thoát ràng buộc sang chấn không phải một quyết định trong một đêm, mà là một hành trình có bản đồ. Khoá 77 Ngày Trở Về Với Chính Mình đồng hành với bạn qua từng chặng, để bạn không phải đi một mình.

Tìm hiểu khoá 77 ngày →

Phần khó nghe

Quân Sư Nữ muốn bạn nhớ điều này, kể cả khi lúc này bạn chưa muốn nghe.

Sẽ có lúc bạn nhớ phiên bản tốt của anh ta tới quặn lòng. Phiên bản ấy có thật, nhưng nó là một khúc trong cái vòng đã làm bạn đau, nó xuất hiện trong khoảng lặng giữa hai lần bị làm tổn thương. Anh ta sẽ không thay đổi vì bạn chờ đủ lâu hay thương đủ nhiều. Lời xin lỗi không kèm đổi hành vi thì không có giá trị, và câu «anh đã thay đổi» chỉ có nghĩa khi hành vi đổi thật, đủ lâu.

Nhiều người rời đi rồi quay lại, không chỉ một lần. Nếu bạn từng quay lại, đó là một khúc vòng trên đường, nó không xóa những gì bạn đã đi được. Bạn không có nghĩa vụ cứu hay sửa ai. Sức khỏe tinh thần của bạn đứng trước việc giữ quan hệ, giữ thể diện hay giữ yên trong nhà.

Trước khi bạn đóng bài này

Tôi không xin bạn phải mạnh mẽ ngay hôm nay. Tôi xin một việc nhỏ hơn. Lần tới cơn nhớ dâng lên, thay vì hỏi mình có nên nhắn không, bạn tự hỏi: mình đang ở giai đoạn mấy trên bản đồ. Viết ra, kèm ngày, cất ở chỗ chỉ mình bạn mở được. Những dòng ấy là chỗ dựa cho trí nhớ của bạn, nhất là lúc bị bảo rằng bạn nhớ sai.

Kế hoạch an toàn đi trước

Nếu bạn còn sống chung với anh ta, hay anh ta còn biết bạn ở đâu, đừng bắt đầu việc rời đi bằng một cuộc nói chuyện thẳng mặt. Lúc một người thấy mình sắp mất phần kiểm soát có thể là lúc họ căng nhất. Đừng nhận lời gặp riêng để nói chuyện lần cuối. Hãy chuẩn bị trước, lặng lẽ.

Chọn một người bạn tin, kể cho họ nghe, thống nhất một câu ám hiệu để bạn báo khi cần giúp. Biết trước một chỗ có thể đến ngay trong đêm. Để giấy tờ tùy thân, giấy tờ của con, một ít tiền và điện thoại đã sạc ở nơi bạn lấy được nhanh. Ghi lại những lần bị dọa, bị đánh, bị đập phá đồ đạc, bị đeo bám sau khi đã rời, kèm ngày, cất ở chỗ anh ta không mở được.

Nếu anh ta từng dọa, từng đánh, từng đập phá, hay bạn thấy sợ khi nghĩ tới phản ứng của anh ta, thì an toàn đi trước mọi bước khác trên bản đồ. Gọi người giúp không phải làm lớn chuyện.

Một lời dặn về an toàn. Nếu bạn đang thấy không an toàn, hãy gọi ngay 113 (công an). Bị bạo lực gia đình: 117. Cần cấp cứu: 115. Có trẻ em bị hại hay phải chứng kiến: 111. Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại mình, hãy gọi 115 hoặc nói ngay với một người bạn tin ở gần bạn. Ở nước khác, hãy gọi số khẩn cấp nơi bạn đang ở.

Biết mình đang ở đâu trên bản đồ không làm cơn nhớ biến mất. Nó giúp bạn thôi tưởng mình đang chìm. Bạn đang ở một khúc khó của một con đường nhiều người đã đi qua. Còn câu hỏi để bạn mang theo tối nay: trong 5 giai đoạn này, bạn đang đứng ở giai đoạn nào, và lần gần nhất bạn bị kéo lùi là vì câu nào?

Nhìn rõ điều đang thật sự xảy ra

Bài đánh giá này không chẩn đoán ai. Nó giúp bạn thấy những hành vi lặp lại đang ảnh hưởng tới mình.

  • Khoảng 3 phút, miễn phí
  • Nếu người khác có thể xem điện thoại của bạn, mở trang trong tab ẩn danh

Làm bài đánh giá

Muốn đi tiếp từng ngày: khóa 77 ngày. Cần gỡ đúng một chuyện với Quân Sư Nữ: Tư vấn 1-1.

“Bạn không yêu sai vì bạn ngốc.
Bạn yêu sai vì mô thức tuổi thơ dẫn đường.
Khi bạn tỉnh, bạn không còn lặp lại nữa.”
Nguồn tham khảo: Patrick Carnes · B. F. Skinner · Kiến thức hệ tư tưởng Quân Sư Nữ.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie