Ái kỷ và thao túng

Từ điển thao túng cảm xúc: 12 chiêu và cách gọi đúng tên

qsn-33533-cover-v2

Từ điển thao túng cảm xúc: 12 chiêu và cách gọi đúng tên

Bản đồ đầy đủ · Ái kỷ và thao túng

Có một cảm giác rất khó chịu mà nhiều người từng trải qua nhưng ít ai gọi tên được. Bạn bước ra khỏi một cuộc trò chuyện, đầu óc rối bời, lòng thấy sai sai, mà không tài nào chỉ ra được rốt cuộc chuyện gì vừa xảy ra. Bạn biết mình đang tổn thương, nhưng khi cố kể lại cho người khác nghe, mọi thứ nghe có vẻ nhỏ nhặt, và bạn lại tự trách mình làm quá. Tôi viết bài này để đưa cho bạn một thứ rất đơn giản mà lại có sức mạnh lớn. Đó là tên gọi. Vì khi bạn gọi đúng tên một chiêu thao túng, nó mất đi phần lớn quyền lực với bạn. Gọi đúng tên là một nửa của tự do.

Cái cảm giác sai sai mà không chỉ ra được

Bạn có quen với những buổi tối như thế này không. Bạn nêu ra một điều làm bạn buồn, và chỉ vài phút sau, chính bạn lại là người đi xin lỗi. Bạn hỏi một câu rất rõ ràng, và nhận về một tràng dài loanh quanh khiến bạn quên luôn mình đã hỏi gì. Bạn kể một chuyện đã xảy ra, người ấy nhìn thẳng vào mắt bạn và nói chuyện đó chưa từng xảy ra, nói bằng giọng tự tin đến mức bạn bắt đầu nghi ngờ trí nhớ của chính mình.

Rồi bạn về nhà, tự hỏi có phải mình quá nhạy cảm, có phải mình hay suy diễn. Bạn tìm cách giải thích cho hành vi của người kia, tìm cách nhận phần lỗi về mình, vì như thế dễ chịu hơn là thừa nhận có gì đó không ổn. Nếu bạn thấy mình trong mấy dòng này, tôi mong bạn đọc chậm phần tiếp theo. Cái cảm giác mù mờ đó không phải vì bạn kém tỉnh táo. Nó là dấu hiệu cho thấy bạn đang đứng trước những kỹ thuật đã có tên, có cơ chế, được nghiên cứu rất kỹ.

Không phải bạn nghĩ quá

Đây là điều tôi cần nói rõ trước tiên. Cái làm những chiêu thao túng nguy hiểm không phải là chúng mạnh, mà là chúng vô hình. Khi một thứ chưa có tên, não bạn không có chỗ để đặt nó, nên nó cứ trôi nổi thành một cảm giác khó chịu mơ hồ, và bạn quay cái khó chịu đó vào chính mình. Không phải bạn nghĩ quá. Là bạn đang cảm nhận đúng một thứ mà bạn chưa được ai dạy cách gọi tên.

Nên hôm nay tôi sẽ đi cùng bạn qua 12 chiêu hay gặp nhất, một cách thành thật và dịu dàng, không tô hồng, cũng không né tránh chỗ nào đau. Tôi chia chúng thành 3 nhóm để bạn dễ nhớ, theo đúng mục đích mà mỗi chiêu phục vụ.

Ba nhóm mục đích của thao túng

Nhóm 1: bóp méo thực tại của bạn

Nhóm này có một mục tiêu chung, là làm bạn không còn tin vào cảm nhận của chính mình nữa.

Chiêu 1, thao túng nhận thức. Người ta hay gọi bằng chữ gaslighting. Đây là khi người kia phủ nhận điều đã xảy ra, phủ nhận cả câu họ vừa nói ra vài phút trước, khẳng định ngược với bằng chứng bằng một sự tự tin tuyệt đối. Mục đích là làm bạn tin rằng chính bạn mới là người nhớ sai, cảm sai. Dấu hiệu để bạn nhận ra: bạn bắt đầu cần ghi âm, cần hỏi người khác để xác nhận những gì mình vừa trải qua.

Chiêu 2, phóng chiếu. Đây là khi người kia lấy chính lỗi của họ mà gán lên bạn rồi buộc tội bạn về đúng điều đó. Người đang lạnh nhạt lại trách bạn vô tâm. Người đang dối trá lại kết tội bạn không thành thật. Có một câu rất đắt để bạn ghi nhớ: lời buộc tội vô cớ thường chính là một lời thú tội. Khi ai đó liên tục tố bạn về một điều bạn không hề làm, hãy thử hỏi xem điều đó có mô tả chính họ không.

Chiêu 3, chối rồi đảo vai. Nhà tâm lý học Jennifer Freyd mô tả chuỗi này gồm 3 bước: chối bỏ, tấn công, và đảo ngược vai nạn nhân. Bạn nói ra một tổn thương, người kia chối phăng, rồi quay sang công kích nhân cách bạn, rồi cuối cùng biến mình thành người bị hại còn bạn thành kẻ gây hại, đến mức bạn thấy mình phải đi xin lỗi. Đây là lý do vì sao nhiều cuộc nói chuyện kết thúc với việc bạn ôm hết phần sai.

Chiêu 4, nói lòng vòng. Bạn hỏi một câu thẳng, người kia trả lời một tràng dài vòng vo, nhảy chủ đề, mâu thuẫn ngay trong một câu, dùng từ to tát để che sự trống rỗng. Cuối cùng không có câu trả lời nào cả, chỉ có bạn kiệt sức và quên mất mình đã hỏi gì.

Nhóm 2: rút kết nối để trừng phạt

Nhóm này dùng chính sự im lặng và sự khó chịu làm vũ khí.

Chiêu 5, im lặng trừng phạt. Sau một mâu thuẫn, người kia cắt đứt mọi giao tiếp trong nhiều ngày, có khi nhiều tuần, như thể bạn không tồn tại. Đây không phải là cần không gian để bình tĩnh. Đây là một hình phạt có chủ ý, để dạy bạn một bài học rằng nếu bạn dám nêu vấn đề, bạn sẽ bị bỏ rơi.

Chiêu 6, dựng tường. Khác với im lặng trừng phạt kéo dài sau đó, dựng tường xảy ra ngay trong cuộc trò chuyện. Người kia tỏ ra như không nghe thấy, đổi chủ đề liên tục, xem điện thoại, buông một câu tôi không muốn nói về chuyện này rồi bỏ đi. Bạn ở lại một mình với vấn đề chưa được giải quyết và một cảm giác mình vừa làm gì sai.

Chiêu 7, giăng bẫy kích động. Người kia cố tình chọc đúng điểm đau của bạn, lặp đi lặp lại, cho tới khi bạn bùng nổ. Rồi ngay khoảnh khắc bạn mất bình tĩnh, họ trở nên thản nhiên lạ thường và nói: thấy chưa, tôi đã bảo em mất kiểm soát mà. Phản ứng của bạn bị lấy ra làm bằng chứng rằng bạn mới là người có vấn đề.

Mười hai chiêu thao túng cảm xúc

Nhóm 3: giữ chân và cô lập bạn

Nhóm này giữ bạn ở lại trong quỹ đạo, và cắt bạn khỏi những người có thể giúp bạn nhìn ra sự thật.

Chiêu 8, bom tình yêu. Ở đầu quan hệ, bạn được yêu như trong tiểu thuyết, dồn dập sự chú ý, quà tặng, những lời khen phóng đại. Nó tạo ra một sự gắn kết rất nhanh và một cái nền để về sau, khi mọi thứ đổi khác, bạn cứ mãi chờ ngày con người tuyệt vời đó quay lại.

Chiêu 9, hứa hẹn tương lai giả. Người kia vẽ ra một tương lai chi tiết, đám cưới, ngôi nhà, những đứa con, để giữ bạn ở lại hiện tại. Lời hứa không bao giờ thành, nhưng nó đủ đẹp để bạn tiếp tục đầu tư, tiếp tục chịu đựng.

Chiêu 10, tam giác hoá. Người kia luôn nhắc tới một người thứ ba, người yêu cũ, một người ngưỡng mộ, để bạn thấy mình có thể bị thay thế bất cứ lúc nào. Sự bất an đó khiến bạn cạnh tranh, cố gắng nhiều hơn, và phụ thuộc sâu hơn.

Chiêu 11, chiến dịch bôi nhọ. Khi bạn bắt đầu phản kháng hoặc rời đi, người kia đi trước một bước, kể với bạn bè và người thân một phiên bản trong đó họ là nạn nhân còn bạn là kẻ gây hại. Mục đích là cô lập bạn khỏi những người có thể đứng về phía bạn.

Chiêu 12, kéo hút về. Sau khi đã buông bạn, người kia bất ngờ quay lại bằng một tin nhắn nhẹ nhàng, một lời xin lỗi, một câu anh đã thay đổi. Đây không phải là nhớ nhung. Đây là một bài kiểm tra xem cánh cửa còn mở không. Nếu bạn đáp lời, vòng lặp cũ lại bắt đầu.

Phóng chiếu chính là một lời thú tội. Điều họ buộc tội bạn thường là bản mô tả chính xác về chính họ.

Nguyên lý lâm sàng về thao túng · tâm lý học về lạm dụng tinh thần
Quân Sư Nữ

Vì sao bạn không nhận ra sớm hơn

Đến đây, tôi muốn đi cùng bạn xuống tận gốc rễ của chuyện này. Vì có một câu hỏi day dứt: tại sao bạn không nhận ra 12 chiêu đó sớm hơn.

Câu trả lời thường nằm ở lớp học yêu đầu tiên của mỗi người, tức là gia đình gốc. Nếu tuổi thơ của bạn từng có một người lớn hay bóp méo sự thật, hay phạt bạn bằng sự lạnh nhạt, hay bắt bạn nhận lỗi về những điều không phải của bạn, thì bạn đã học được từ rất sớm rằng đó là cái giá bình thường của việc được yêu. Bạn học cách nghi ngờ chính mình trước khi nghi ngờ người lớn, vì đứa trẻ không thể sống nổi nếu cho rằng người nuôi mình có vấn đề. Thế nên khi lớn lên, những chiêu thao túng không làm bạn cảnh giác. Chúng làm bạn thấy quen. Và cái quen thuộc đó khiến bạn đứng yên trong lúc lẽ ra nên bước ra.

Cái giá của việc không gọi được tên

Sống lâu trong sương mù của những chiêu này, điều bị bào mòn nặng nhất là khả năng tin vào chính mình. Bạn mất dần cái la bàn bên trong, cái cảm giác biết điều gì đúng điều gì sai với mình. Bạn trở nên phụ thuộc vào người khác để xác nhận cả những điều đơn giản nhất. Lòng tự trọng sụt xuống, và sự lo âu trở thành nền của mỗi ngày. Bạn bắt đầu đi trên vỏ trứng trong chính ngôi nhà của mình, dè chừng từng lời, vì bạn không còn biết điều gì sẽ châm ngòi cho một trận im lặng hay một trận công kích tiếp theo.

Vì sao gọi đúng tên lại mạnh đến thế

Có một điều rất kỳ lạ về bộ não con người. Một nỗi khó chịu không tên thì trôi nổi khắp nơi, ám vào mọi thứ, và không có điểm dừng. Nhưng cùng nỗi khó chịu đó, một khi được đặt vào một cái tên, nó bỗng có hình dạng, có giới hạn, và bạn có thể nhìn nó từ bên ngoài thay vì chìm trong nó. Đây là lý do vì sao chỉ riêng việc gọi đúng tên đã giúp bạn đứng vững hơn.

Bốn bước từ mù mờ đến gọi đúng tên

Lần sau khi ai đó nói chuyện đó chưa từng xảy ra, trong đầu bạn sẽ có một tiếng nói khẽ: đây là thao túng nhận thức. Lần sau khi ai đó lấy chính lỗi của họ mà gán lên bạn, bạn sẽ thầm nhận ra: đây là phóng chiếu. Chỉ một câu thầm đó thôi đã đủ để bạn không bị cuốn đi. Bạn không cần cãi thắng người kia, không cần chứng minh gì với họ. Bạn chỉ cần giữ lại thực tại của chính mình, và đó đã là chiến thắng quan trọng nhất.

Phần khó nghe

Quân Sư Nữ muốn bạn nhớ điều này.

Gọi được tên một chiêu thao túng không có nghĩa là người kia sẽ dừng lại. Họ sẽ không dừng, vì những chiêu này đang phục vụ họ rất tốt. Việc gọi tên không thay đổi họ. Nó thay đổi bạn. Nó trả lại cho bạn cái quyền quan trọng nhất, là quyền tin vào những gì mình thấy và mình cảm.

Và xin bạn đừng chờ tới khi có đủ 12 chiêu mới cho phép mình tin. Chỉ cần một cái tên đúng cho một cảm giác đúng, bạn đã bắt đầu bước ra khỏi sương mù rồi.

Trước khi bạn đóng bài này

Tôi không xin bạn phải đối chất hay vạch mặt ai cả. Tôi chỉ xin bạn giữ lại một câu để dùng cho riêng mình. Lần tới, khi bạn bước ra khỏi một cuộc trò chuyện với cái đầu rối bời quen thuộc, thay vì hỏi mình đã sai ở đâu, bạn hãy thử hỏi: vừa nãy, mình vừa gặp chiêu nào trong số này.

Bạn không cần trả lời cho ai cả. Bạn chỉ cần bắt đầu nhìn thấy. Vì một khi đã gọi được tên, bạn không thể quay lại làm người mù mờ như trước nữa. Bạn nhận ra chiêu nào quen thuộc nhất với câu chuyện của mình.

Nhìn rõ điều đang thật sự xảy ra

Bài đánh giá này không chẩn đoán ai. Nó giúp bạn thấy những hành vi lặp lại đang ảnh hưởng tới mình.

  • Khoảng 3 phút, miễn phí
  • Nếu người khác có thể xem điện thoại của bạn, mở trang trong tab ẩn danh

Làm bài đánh giá

Muốn đi tiếp từng ngày: khóa 77 ngày. Cần gỡ đúng một chuyện với Quân Sư Nữ: Tư vấn 1-1.

“Bạn không yêu sai vì bạn ngốc.
Bạn yêu sai vì mô thức tuổi thơ dẫn đường.
Khi bạn tỉnh, bạn không còn lặp lại nữa.”
Nguồn tham khảo: Jennifer Freyd · Kiến thức hệ tư tưởng Quân Sư Nữ.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie