Ái kỷ và thao túng

Phần thưởng thất thường: vì sao người lúc nóng lúc lạnh giữ bạn như máy đánh bạc

qsn-33883-cover-a-b

Phần thưởng thất thường: vì sao người lúc nóng lúc lạnh giữ bạn như máy đánh bạc

Ái kỷ và thao túng

Bạn đã rời người đó bao nhiêu lần trong đầu, rồi vẫn ở lại. Lần nào bạn cũng tự trách đúng một câu: sao mình yếu lòng thế, sao mình không dứt được. Tôi nói ngay từ đầu. Chuyện bạn chưa dứt được ít dính tới ý chí hơn bạn nghĩ.

Một quan hệ lúc nóng lúc lạnh giữ người ta bằng một nhịp thưởng phạt đến thất thường, rất giống cách chiếc máy đánh bạc giữ chân người chơi. Bài này tả cái nhịp ấy. Nó không dạy bạn đoán người đàn ông của bạn mắc bệnh gì hay thuộc kiểu người nào. Chẩn đoán là việc của bác sĩ chuyên khoa gặp trực tiếp anh ta, và bạn không cần một cái nhãn mới được phép thấy mình đang đau.

Yếu lòng hay phần thưởng đến thất thường

Trong một quan hệ tử tế, sự quan tâm đến đều. Hôm nay bạn được lắng nghe, ngày mai cũng vậy, tuần sau vẫn vậy. Ở một quan hệ lúc nóng lúc lạnh thì khác hẳn. Có tuần anh ta ấm áp như hồi mới quen, có tuần lạnh tanh, chê bai, im lặng mấy ngày liền để phạt. Sáng ra, bạn không biết hôm nay sẽ gặp người nào.

Nhà tâm lý học B. F. Skinner chỉ ra rằng phần thưởng đến đều đặn tạo ra một thói quen ổn định nhưng dễ bỏ. Phần thưởng đến thất thường, lúc có lúc không, không đoán trước được, lại giữ người ta bám lâu nhất. Máy đánh bạc chạy đúng theo lối ấy. Người chơi ngồi lì trước máy vì lần kéo cần tới biết đâu sẽ trúng, còn số tiền đã thắng thì chẳng đáng bao nhiêu. Trong quan hệ lúc nóng lúc lạnh, thứ giữ bạn lại nhiều khi là hy vọng rằng lần tới anh ta sẽ lại dịu dàng như xưa.

Vì sao đau lại dính

Cái vòng thấp thỏm rồi nhẹ nhõm làm gì với bạn

Thử nhớ lại một lần anh ta quay về dịu dàng sau mấy ngày lạnh nhạt. Cảm giác lúc đó thường mạnh hơn hẳn một niềm vui bình thường, vì nó tới ngay sau một quãng đau. Bạn thấy như vừa được cứu. Rồi những ngày bị phạt, phải chờ, phải đoán ý lại kéo tới. Bạn ngủ không sâu, giật mình mỗi lần màn hình điện thoại sáng.

Hai nhịp ấy nối nhau thành một cái vòng. Thấp thỏm, rồi nhẹ nhõm, rồi lại thấp thỏm. Lâu dần bạn học được rằng cùng một người vừa gây ra cơn đau, vừa là người duy nhất làm nó dịu đi. Thế là lúc đau nhất, bạn lại chạy về phía chính người làm mình đau để tìm chỗ dựa. Đó là phản xạ người ta học được khi sống lâu trong một cái vòng như vậy. Nó không nói lên tính cách bạn kém. Nó cũng không làm bạn có lỗi trong cách anh ta đối xử với bạn.

Thứ giữ bạn lại thường không phải con người anh ta. Đó là khoảnh khắc anh ta quay về dịu dàng, sau khi chính anh ta vừa làm bạn đau.

Quân Sư Nữ · về cái bẫy phần thưởng thất thường
Quân Sư Nữ
Bốn nhịp của máy đánh bạc

Vì sao càng về sau càng khó rời

Cái vòng này hay leo thang. Những quãng ấm áp ngắn dần, thưa dần, còn những quãng lạnh thì dài hơn và nặng hơn. Phần thưởng càng hiếm, bạn càng cố giành lại người đàn ông của những ngày đầu: nhịn thêm, chiều thêm, tự sửa mình thêm. Thứ bạn đang đuổi theo là một quá khứ. Hiện tại thì từ lâu đã hết ngọt.

Cũng vì thế mà đúng lúc bạn sắp buông, anh ta hay quay lại với một cơn ngọt ngào bất ngờ. Nếu chưa thấy cái vòng, bạn sẽ đọc đó là dấu hiệu tình cảm vẫn còn. Hãy đọc nó bằng hành vi lặp lại theo thời gian. Lần quay lại này có gì khác những lần trước, hay vẫn là thêm một nhịp của cùng một vòng? Người đi rồi quay lại chưa chắc đã chọn bạn. Lời xin lỗi không kèm đổi hành vi thì chưa có giá trị.

Bốn dấu hiệu bạn đang kẹt trong vòng

Gọi đúng tên cái vòng, và an toàn đi trước

Tự trách mạnh tay hơn không làm cái vòng dừng. Khi bạn hiểu phản ứng của mình là thứ học được trong một nhịp thưởng phạt thất thường, bạn thôi đánh nhau với chính mình. Câu hỏi đổi từ «sao tôi yếu thế» sang «tôi cần gì để thấy rõ, và để được an toàn».

Ở lại hay rời đi, giãn ra hay cắt liên lạc, là quyền của bạn. Tôi không quyết thay. Có điều, sức khỏe tinh thần của bạn đứng trước việc giữ quan hệ. Và nếu bạn đang sống chung nhà với anh ta, kế hoạch an toàn phải có trước bất kỳ bước nào khác.

Kế hoạch an toàn đi trước

Đừng mở đầu bằng một cuộc nói chuyện thẳng mặt, hay một tin nhắn cắt đứt gửi lúc đang giận. Hãy chuẩn bị trước, lặng lẽ.
Chọn một người bạn tin, kể cho họ nghe, thống nhất một câu ám hiệu để báo khi cần giúp. Biết trước một chỗ có thể đến ngay trong đêm.
Để giấy tờ tùy thân, giấy tờ của con, một ít tiền và điện thoại đã sạc ở chỗ bạn lấy được nhanh. Ghi lại những lần bị dọa, bị đập phá đồ đạc, kèm ngày, cất ở nơi anh ta không mở được.
Nếu anh ta từng dọa, từng đánh, hay bạn thấy sợ khi nghĩ tới phản ứng của anh ta, hãy gọi người giúp trước. Gọi người giúp không phải làm lớn chuyện.
Nếu bạn đang không an toàn. Nếu bạn đang thấy không an toàn, hãy gọi ngay 113 (công an). Bị bạo lực gia đình: 117. Cần cấp cứu: 115. Có trẻ em bị hại hay phải chứng kiến: 111. Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại mình, hãy gọi 115 hoặc nói ngay với một người bạn tin ở gần bạn. Ở nước khác, hãy gọi số khẩn cấp nơi bạn đang ở.

Khi đã an toàn rồi, nếu bạn chọn tạo khoảng cách, hãy coi đó là việc để bảo vệ mình, đừng coi nó là chiêu để anh ta hối hận. Chừng nào còn ngồi sát cái nguồn của những lần dịu dàng ấy, bạn khó nhìn rõ cái vòng. Những tuần đầu, cơn nhớ có thể ập tới, nhất là về đêm. Lúc ấy hãy tự hỏi: mình đang nhớ con người anh ta, hay đang thèm cái phút nhẹ nhõm quen thuộc? Nếu cơn thấp thỏm làm bạn mất ngủ nhiều tuần hay kéo cả công việc đi xuống, gặp một người làm chuyên môn tâm lý là bước nên làm.

Quân Sư Nữ muốn bạn nhớ

Chuyện bạn chưa dứt được không nói lên bạn kém. Nó nói lên cái vòng đã chạy rất lâu.
Cơn nhớ dữ dội nhất nhiều khi là cơn thèm phút nhẹ nhõm quen thuộc, ít khi là nhớ con người anh ta.
Ở lại hay rời là quyền của bạn. Hãy quyết khi đã thấy rõ cái vòng, đừng quyết trong lúc đang chờ lần dịu dàng tiếp theo.

Nhìn rõ điều đang thật sự xảy ra

Bài đánh giá này không chẩn đoán ai. Nó giúp bạn thấy những hành vi lặp lại đang ảnh hưởng tới mình.

  • Khoảng 3 phút, miễn phí
  • Nếu người khác có thể xem điện thoại của bạn, mở trang trong tab ẩn danh

Làm bài đánh giá

Muốn đi tiếp từng ngày: khóa 77 ngày. Cần gỡ đúng một chuyện với Quân Sư Nữ: Tư vấn 1-1.

“Bạn không yêu sai vì bạn ngốc.
Bạn yêu sai vì mô thức tuổi thơ dẫn đường.
Khi bạn tỉnh, bạn không còn lặp lại nữa.”
Nguồn tham khảo: B. F. Skinner · Kiến thức hệ tư tưởng Quân Sư Nữ.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie