Ái kỷ và thao túng

Dr. Ramani: quan hệ ái kỷ không giết bạn bằng một nhát dao. Nó giết bạn bằng nghìn vết cắt, không vết nào đủ sâu để bạn rời đi

featured-ramani-nghin-vet-cat

Dr. Ramani: quan hệ ái kỷ không giết bạn bằng một nhát dao. Nó giết bạn bằng nghìn vết cắt, không vết nào đủ sâu để bạn rời đi

Quan hệ ái kỷ ít khi sụp vì một biến cố lớn. Nó bào mòn bạn bằng nghìn vết cắt nhỏ: một lời mỉa, một lần bị phủ nhận, một cái nhếch mép khi bạn vui. Vết nào cũng quá nhỏ để bạn dám rời đi, nhưng cộng lại đủ để bạn quên mình từng là ai.

Góc nhìn chuyên gia · Dr. Ramani Durvasula

Người ta hay tưởng tượng một mối quan hệ độc hại kết thúc bằng một biến cố lớn: bắt quả tang, một trận đòn, một sự phản bội không thể chối cãi. Dr. Ramani Durvasula, nhà tâm lý lâm sàng người Mỹ chuyên về ái kỷ, nói điều ngược lại sau hàng chục năm ngồi phòng trị liệu: dấu hiệu số một của một quan hệ ái kỷ không phải vết thương lớn nào cả. Là sự bào mòn. Bà gọi nó bằng cái tên đã thành chương sách trong cuốn It's Not You: cái chết bởi nghìn vết cắt. Nghìn vết, và không vết nào đủ sâu để bạn cho phép mình rời đi.

Mở đầu như cổ tích, vì cổ tích là mồi câu

Quan hệ ái kỷ ít khi sụp bằng một biến cố lớn. Nó bào mòn bạn bằng nghìn vết cắt nhỏ: một lời mỉa nhẹ, một lần bị phủ nhận, một cái nhếch mép khi bạn vui. Mỗi vết quá nhỏ để bạn dám phàn nàn, nhưng cộng lại đủ để bạn quên mình từng là ai. Đến lúc nhận ra, bạn không còn nhớ phiên bản mình trước khi bước vào.

Trong cuộc phỏng vấn dài trên podcast Armchair Expert, Dr. Ramani mô tả quỹ đạo này tỉ mỉ đến lạnh người. Nó bắt đầu đẹp. Rất đẹp. Sự chú ý dồn dập, “chúc công chúa của anh ngủ ngon”, bàn ăn ở nhà hàng không ai đặt được chỗ, những món quà, những bất ngờ nhỏ. Rồi đột nhiên: im lặng ba ngày. Không lý do. Và khi tin nhắn quay lại, lồng ngực bạn vỡ òa nhẹ nhõm. Dr. Ramani chỉ ra điểm hiểm ở đây: cơ chế gây nghiện không nằm ở phần thưởng, nó nằm ở việc được giải thoát khỏi cảm giác khó chịu. Ba ngày bồn chồn, rồi một tin nhắn xóa sạch cơn bồn chồn đó. Bạn đã đặt đồng xu đầu tiên vào máy đánh bạc mà không biết.

Giai đoạn “dội bom tình yêu” này, theo bà, kéo dài từ sáu tuần đến sáu tháng. Hiếm khi lâu hơn. Vì khi người ái kỷ thấy đã chắc tay, bạn nói lời yêu, bạn dọn về chung, họ bắt đầu rút lại.

Bảng tỷ lệ trượt dốc: 99/1, rồi 70/30, rồi 10/90

Dr. Ramani mô tả sự bào mòn bằng những con số mà ai từng ở trong cuộc sẽ nhận ra ngay. Ban đầu, mối quan hệ 99 phần tốt, 1 phần tệ. Rồi 90/10. Rồi 80/20, 70/30. Ở những mức này, bạn tự nhủ: ổn mà, cặp nào chẳng có lúc nọ lúc kia, đây là đời sống vợ chồng. Bạn không sai. Mọi mối quan hệ thật đều có phần xấu. Đó chính là lý do cái bẫy này hoạt động: nó ngụy trang hoàn hảo thành một mối quan hệ bình thường đang “hết tuần trăng mật”.

Ranh giới nằm ở mốc 50/50. Khi một nửa thời gian sống chung là gaslight, là thao túng, là bị nói dối, thì theo Dr. Ramani, đó không còn là “lúc nọ lúc kia” nữa. Và điều nguy hiểm nhất xảy ra chính tại đây: thay vì rời đi, người trong cuộc bước vào trauma bonding, sợi dây trói bằng sang chấn. Bạn bắt đầu hợp lý hóa, tự trách, tự sửa mình. Mình giảm cân thì anh ta sẽ dịu lại. Mình kiếm thêm tiền thì nhà sẽ êm. Mình nói khéo hơn thì đã không cãi nhau. Tỷ lệ tiếp tục trượt: 40/60, 30/70, rồi 10/90. Mười phần tốt, chín mươi phần tệ. Và bạn vẫn ở đó, đào cái hố của mình sâu thêm mỗi ngày, hoang mang vì sao không cách nào hiệu quả. Dr. Ramani trả lời thẳng: vì không cách nào sẽ hiệu quả cả.

Bà cũng gọi tên cái lõi chung của mọi quan hệ ái kỷ, và nó không phải là ngoại tình hay bạo lực. Là sự phản bội ở dạng tinh vi nhất: người kia không để tâm đến bạn. Không lắng, không nhìn, không hiện diện. Mỗi lần bạn nói mà như nói vào tường, một vết cắt. Mỗi lần cảm xúc của bạn bị quy thành “làm quá”, một vết cắt. Mỗi lần anh ta chê bạn của bạn, mẹ của bạn, để bạn dần chỉ còn một mình, vài vết cắt nữa. Không vết nào chảy máu thành dòng. Nhưng nghìn vết thì rút cạn một con người.

Bạn không cần lấy một người ái kỷ “đúng chuẩn bệnh án” để chảy máu kiểu này

Quân Sư Nữ muốn kéo khung này về gần hơn. Có thể người đàn ông của bạn không phải ái kỷ lâm sàng. Nhưng nếu bạn đang sống trong một mối quan hệ mà bạn không kể được với ai, vì kể ra thì từng chuyện đều “nhỏ xíu”: anh ta chỉ hay quên những gì quan trọng với mình, chỉ hay chê mình trước mặt bạn bè rồi bảo đùa thôi, chỉ im lặng vài ngày mỗi khi mình làm trái ý, thì bạn đang ở đúng trong cơ chế mà Dr. Ramani mô tả. Cái bẫy của nghìn vết cắt là nó tước mất của bạn quyền được kêu đau. Người bị một nhát dao thì ai cũng tin. Người bị nghìn vết xước thì bị hỏi: “có chuyện gì to tát đâu nhỉ?”

Và đây là chi tiết Quân Sư Nữ muốn bạn nhớ nhất từ cuộc phỏng vấn: Dr. Ramani nói rằng khi người ta cuối cùng rời đi được, chất xúc tác hầu như không bao giờ là biến cố lớn. Không phải bắt quả tang trên giường. Mà là “thêm một chuyện nữa”: anh ta gaslight cô ấy trước mặt sếp, hay một buổi trị liệu mà người ngoài đầu tiên nói thẳng “không, thế này không ổn đâu”. Giọt nước cuối cùng luôn nhỏ. Vì cái ly đã đầy từ lâu rồi.

QSN đào thêm một tầng: ai là người chịu được nghìn vết cắt lâu nhất?

Dr. Ramani dừng ở cơ chế của mối quan hệ. Quân Sư Nữ muốn hỏi tiếp câu mà phòng trị liệu Việt Nam cần hỏi: tại sao có người nhận vết cắt thứ ba là tỉnh, có người nhận đến vết thứ chín trăm vẫn đang tự hỏi “tại mình chưa đủ tốt”?

Câu trả lời thường nằm trước cả mối tình đầu. Một đứa trẻ lớn lên trong ngôi nhà mà yêu thương được phát nhỏ giọt và thất thường, hôm nay mẹ dịu dàng, mai mẹ lạnh tanh không rõ vì sao, sẽ học được hai bài. Bài một: tình cảm vốn dĩ là thứ lúc có lúc không, đừng đòi hỏi sự ổn định. Bài hai: khi người lớn lạnh đi, đó là tín hiệu để mình cố thêm. Hai bài học đó chính là phần mềm hoàn hảo để vận hành trong một quan hệ ái kỷ. Sự thất thường của anh ta không làm bạn báo động, nó làm bạn thấy quen. Không phải bạn chịu đựng giỏi. Là cơ thể bạn được huấn luyện từ bé để gọi sự bào mòn là bình thường.

• • •

Điều tôi nghe nhiều nhất trong phòng trị liệu không phải là “anh ta đã làm điều này, điều kia với tôi”. Mà là: “Có phải tại tôi không? Tôi sai ở chỗ nào? Hay tôi chưa cố đủ?”. Đó là lý do cuốn sách có tên It's Not You. Không phải tại bạn.

Dr. Ramani Durvasula · phỏng vấn Armchair Expert về sách It's Not You
Quân Sư Nữ

Lối ra mà Dr. Ramani đưa không màu hồng. Bà gọi nó là radical acceptance, chấp nhận triệt để: “Đây là con người này. Họ sẽ không thay đổi. Không điều gì bạn làm hay nói sẽ thay đổi hành vi của họ. Hãy ngừng nhận trách nhiệm thay cho họ.” Bà nói thêm: nó đơn giản đến thế, và khó đến thế. Vì chấp nhận triệt để nghĩa là chôn một hy vọng mà bạn đã nuôi bằng cả thanh xuân: hy vọng rằng đến một ngày, nếu mình đủ tốt, người này sẽ nhìn thấy mình.

Phần khó nghe

Quân Sư Nữ muốn nói cho bạn hiểu.

Bạn đang chờ một vết cắt đủ sâu để có “lý do chính đáng” mà rời đi, hoặc ít nhất để dám than với mẹ, với bạn thân. Vết đó có thể không bao giờ đến. Người bào mòn bạn giỏi nhất là người không bao giờ cho bạn một bằng chứng đủ to. Họ giữ bạn ở mức 60/40, 70/30, đủ tệ để bạn héo, đủ tốt để bạn không đi nổi. Đừng chờ giọt nước tràn ly nữa. Hãy nhìn cái ly.

Và ngừng đếm những lần anh ta tốt để tự thuyết phục mình. Tỷ lệ 30 phần tốt không xóa được 70 phần còn lại, nó chính là công cụ vận hành của 70 phần còn lại. Người ta không trói nổi ai bằng một sợi xích toàn gai. Phải có lụa quấn ở vài đoạn.

Không phải bạn chưa cố đủ. Là bạn đang cố ở một nơi mà sự cố gắng của bạn được dùng làm nhiên liệu.

Trước khi bạn đóng bài này

Thử làm một việc nhỏ tối nay, không cần quyết định gì cả: lấy giấy bút, chia đôi trang, và thành thật viết ra tỷ lệ của mối quan hệ bạn đang có. Bao nhiêu phần bạn được là chính mình, bao nhiêu phần bạn đang canh chừng, tự sửa, tự trách? Nếu con số làm bạn giật mình, thì câu hỏi tiếp theo không phải “làm sao thay đổi anh ta”. Câu hỏi là: cơ thể bạn đã học gọi mức này là “bình thường” từ năm bạn bao nhiêu tuổi? Tìm ra năm đó, bạn tìm ra đầu mối của sợi dây.

Đọc tiếp trong hệ Quân Sư Nữ: đang bị thao túng hay nghĩ quá · đàn ông ái kỷ là gì · Hệ Tư Tưởng Quân Sư Nữ

Nhìn rõ điều đang thật sự xảy ra

Bài đánh giá này không chẩn đoán ai. Nó giúp bạn thấy những hành vi lặp lại đang ảnh hưởng tới mình.

  • Khoảng 3 phút, miễn phí
  • Nếu người khác có thể xem điện thoại của bạn, mở trang trong tab ẩn danh

Làm bài đánh giá

Muốn đi tiếp từng ngày: khóa 77 ngày. Cần gỡ đúng một chuyện với Quân Sư Nữ: Tư vấn 1-1.

Nếu bạn đang không an toàn
Bài viết này không thay thế tư vấn hoặc trị liệu cá nhân. Nếu bạn đang trong tình huống nguy hiểm, bị đe dọa, bị bạo lực, hoặc có ý nghĩ tự làm hại mình, hãy tìm hỗ trợ trực tiếp từ người thân đáng tin, chuyên gia, cơ quan chức năng, hoặc gọi số khẩn cấp tại nơi bạn sống. Tại Việt Nam, trường hợp nguy hiểm có thể gọi 113. Gặp bạo lực gia đình, có thể gọi Tổng đài quốc gia phòng, chống bạo lực gia đình (24/7) 117. Với trẻ em, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Nếu bạn ở quốc gia khác, hãy dùng số khẩn cấp địa phương.
“Bạn không yêu sai vì bạn ngốc.
Bạn yêu sai vì mô thức tuổi thơ dẫn đường.
Khi bạn tỉnh, bạn không còn lặp lại nữa.”
Nguồn: Dr. Ramani Durvasula, sách It's Not You: Identifying and Healing from Narcissistic People (chương “Death by a Thousand Cuts”) · Phỏng vấn: Armchair Expert with Dax Shepard (bản ghi)
Ảnh đại diện do Quân Sư Nữ thiết kế, trích dẫn nội dung cho mục đích bình luận, phân tích.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie