Tự nhận thức và phát triển

Làm sao ngừng lặp lại sai lầm cũ trong tình yêu

Ngừng lặp lại sai lầm cũ trong tình yêu

Làm sao ngừng lặp lại sai lầm cũ trong tình yêu

Người mới, gương mặt mới, lời hứa mới. Vậy mà sáu tháng sau bạn thấy mình đứng đúng chỗ cũ, đau đúng kiểu cũ, nói đúng câu mình từng thề sẽ không bao giờ phải nói lại. Như thể bạn cứ yêu đi yêu lại cùng một người trong những thân xác khác nhau. Không phải bạn xui trong tình yêu. Là bạn đang mang theo một cái khuôn chưa ai gỡ.

Lặp lại sai lầm cũ trong tình yêu là một trong những trải nghiệm khiến người ta mất niềm tin vào chính mình nhất. Bạn rút kinh nghiệm, bạn dặn lòng lần này sẽ khác, rồi vẫn rơi vào đúng kiểu người ấy, đúng động lực ấy. Để dừng được vòng lặp, trước hết phải thấy nó là một cấu trúc có quy luật, không phải một chuỗi vận rủi ngẫu nhiên.

Vòng lặp không phải xui rủi, nó có bản thiết kế

Nhà tâm lý học Jeffrey Young dành cả sự nghiệp để trả lời câu hỏi vì sao người ta lặp lại. Ông gọi tên cái khuôn bên dưới là sơ đồ tâm lý hình thành sớm: những lối nghĩ và cảm tự đánh bại mình, hình thành từ tuổi thơ khi các nhu cầu cốt lõi như an toàn, kết nối, được công nhận không được đáp ứng ổn định. Young mô tả mười tám sơ đồ như vậy, xếp thành năm nhóm theo loại nhu cầu từng bị thiếu.

Điểm cốt yếu: các sơ đồ này tự nuôi chính mình. Một khi đã hình thành, chúng kéo bạn vào đúng những tình huống và những con người làm chúng tái diễn. Người mang sơ đồ bị bỏ rơi sẽ thấy bị hút về những người khó với tới, rồi sống lại nỗi sợ bị bỏ. Không phải bạn vô tình gặp lại cùng một kiểu người. Là cái khuôn trong bạn nhận ra họ từ xa và bước tới.

Vì sao cái quen lại mạnh hơn cái tốt

Có một nghịch lý đau: cái khuôn cũ, dù từng làm bạn khổ, lại cho cảm giác như nhà. Freud từng gọi xu hướng diễn lại nỗi đau cũ là cưỡng bức lặp lại. Tâm trí có khuynh hướng kéo ta về cái thuộc lòng, kể cả khi cái thuộc lòng đó là tổn thương, vì cái quen luôn dễ chịu hơn cái lạ với hệ thần kinh, ngay cả khi cái quen làm ta đau.

Vậy nên khi gặp một người lành, ổn định, có mặt thật sự, nhiều người lại thấy nhạt, thấy thiếu lửa. Còn khi gặp đúng kiểu người từng làm họ tổn thương, họ thấy bùng cháy, thấy như định mệnh. Cái họ gọi là tiếng sét thường chỉ là cái khuôn cũ vừa nhận ra mảnh ghép quen của nó. Hiểu điều này giúp bạn nghi ngờ đúng chỗ: không phải mọi rung động mạnh đều là tín hiệu nên đi tiếp.

Sơ đồ tiếng sét khác người thật sự hợp
Tiếng sét đôi khi chỉ là khuôn cũ nhận ra mảnh ghép.

Vòng lặp chạy qua ba chặng

Nhìn kỹ, một vòng lặp tình yêu thường đi qua ba chặng lặp lại. Chặng một là sức hút: bạn bị kéo về một kiểu người khớp với khuôn cũ, và sự khớp đó được cảm nhận như hợp duyên. Chặng hai là tái diễn: động lực cũ sống lại, bạn rơi vào đúng vai mình vẫn đóng, người kia rơi vào đúng vai bổ sung. Chặng ba là sụp đổ và rút ra bài học bề mặt: bạn kết luận do gặp nhầm người, rồi đi tìm người mới mà chưa đụng tới cái khuôn, nên chặng một lại bắt đầu.

Chỗ vòng lặp được duy trì chính là cái kết luận bề mặt ở chặng ba. Bao lâu bạn còn tin vấn đề nằm hết ở người kia, bạn còn để nguyên cái khuôn của mình và lặp lại với người tiếp theo. Vòng chỉ gãy khi bạn dám quay ống kính vào trong, nhìn cái phần của mình đã chọn, đã ở lại, đã diễn.

Chỗ vòng lặp gãy được

Vòng lặp đau không tự dừng. Nó dừng khi được nhìn thấy và bị chọn dừng. Bước đầu không phải đổi người, mà gọi tên cái khuôn: mình bị hút về kiểu người nào, mình đóng vai gì, nỗi sợ nào được sống lại mỗi lần. Khi khuôn được gọi tên, nó mất bớt quyền vận hành trong bóng tối.

Bước tiếp là tập nhận ra cái cò ngay lúc nó bật. Cảm giác bùng cháy quen thuộc khi gặp một kiểu người không còn là tín hiệu để lao tới, mà là tín hiệu để dừng lại quan sát. Không phải để cấm mình rung động. Là để hỏi: đây là người hợp với mình, hay là cái khuôn cũ vừa nhận ra con mồi quen. Mỗi lần dừng lại được như vậy, bạn đi thêm một bước trên con đường mới, và cái khuôn cũ mòn đi một chút.

Đổi khuôn là việc dài, không phải một cú giác ngộ

Sẽ không có một buổi sáng bạn thức dậy và khuôn cũ biến mất. Nó mòn dần qua từng lần bạn chọn khác đi ngay tại điểm xưa nay vẫn trượt. Một lần không nhắn lại cho người làm bạn bất an. Một lần ở lại với người lành dù thiếu cảm giác kịch tính. Một lần nói thẳng nhu cầu thay vì im rồi thử lòng. Những lựa chọn nhỏ đó là chỗ cái khuôn thật sự thay đổi.

Người dừng được vòng lặp không phải người chưa bao giờ chọn nhầm. Là người, sau khi thấy mình đang bước vào chặng một quen thuộc, chọn dừng lại đủ lâu để cái khuôn không kịp kéo họ đi hết vòng. Đó là lúc tự nhận thức rời khỏi trang sách và trở thành cách họ yêu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tôi cứ yêu đi yêu lại cùng một kiểu người làm tôi tổn thương?

Vì bên trong bạn có một cái khuôn hình thành sớm tự kéo bạn về những người và tình huống làm nó tái diễn. Cái khuôn nhận ra kiểu người quen và cảm nhận sự khớp đó như hợp duyên. Đó không phải xui rủi mà là một cấu trúc có quy luật, và quy luật thì gỡ được khi được nhìn thấy.

Vì sao người lành thì tôi thấy nhạt, người độc hại thì tôi thấy cuốn?

Vì với hệ thần kinh, cái quen luôn dễ chịu hơn cái lạ, kể cả khi cái quen là tổn thương. Người khớp với khuôn cũ kích hoạt cảm giác bùng cháy mà bạn dễ nhầm là tiếng sét. Người lành không kích hoạt khuôn đó nên bị cảm nhận là nhạt, dù họ mới là người an toàn để ở lại.

Làm sao để dừng vòng lặp mà không phải sợ mọi rung động?

Không cần cấm mình rung động. Cần biến cảm giác bùng cháy quen thuộc từ tín hiệu lao tới thành tín hiệu dừng lại quan sát, để hỏi đây là người hợp hay là khuôn cũ vừa nhận ra mảnh ghép của nó. Quan sát thay cho phản xạ chính là chỗ vòng lặp bắt đầu gãy.

Nhìn ra khuôn của mình rồi mà vẫn lặp thì sao?

Nhìn ra là bước đầu, không phải bước cuối. Khuôn cũ mòn đi qua từng lựa chọn khác tại điểm vẫn quen trượt, không qua một lần giác ngộ. Mỗi lần bạn dừng được trước khi bị kéo đi hết vòng là một lần con đường mới được đi thêm.

Nguồn tham khảo

  • Young, J. E. Schema Therapy và khái niệm early maladaptive schemas (mười tám sơ đồ, năm nhóm nhu cầu).
  • Freud, S. (1920). Khái niệm cưỡng bức lặp lại (repetition compulsion).
  • Tính tự nuôi của các khuôn tâm lý và xu hướng chọn lặp lại kiểu bạn đời quen thuộc.
Bài viết mang tính tham khảo về tâm lý, không thay thế cho tư vấn hoặc trị liệu cá nhân.

Lo cho mọi người lâu rồi, giờ tới lượt mình

Khóa 77 Ngày Trở Về tập lại việc lo cho bản thân bằng bước nhỏ, mỗi ngày 10 tới 15 phút, học qua thư.

Xem khóa Trở Về

Đi tiếp cùng Quân Sư Nữ

Để thấy cái khuôn đang kéo mình về kiểu người nào, hãy bắt đầu từ bài trắc nghiệm gốc rễ của tôi, khoảng 30 câu. Và nếu bạn muốn đi một hành trình dài để gỡ khuôn từ gốc, 77 Ngày Trở Về Với Chính Mình được dựng cho đúng việc đó.

Đọc thêm vì sao ta chọn nhầm người, trang nền Tự nhận thức: sống trong cấu trúc mới và khi người kia thao túng.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie