Cấu trúc gia đình và tổn thương tuổi thơ

Lớn lên trong nhà hay cãi nhau

Lớn lên trong nhà hay cãi nhau

Lớn lên trong nhà hay cãi nhau

Tuổi thơ bạn có tiếng cãi vã làm nền: cha mẹ to tiếng, đồ đạc loảng xoảng, hoặc một bầu không khí căng như dây đàn chực đứt. Bạn lớn lên với một hệ thần kinh luôn cảnh giác, luôn dò xem khi nào cơn bão tiếp theo ập tới. Và trong tình yêu, bạn hoặc sợ mọi xung đột tới mức nín nhịn, hoặc dễ bùng nổ theo đúng cái cách bạn từng ghét. Không phải bạn nhạy cảm quá mức. Là một mái nhà hay cãi vã đã dạy hệ thần kinh bạn rằng quan hệ là nơi không an toàn.

Lớn lên trong nhà hay cãi nhau để lại dấu vết không phải ở một trận cãi cụ thể, mà ở một trạng thái cảnh giác kéo dài đã ngấm vào cơ thể. Hiểu nó giúp bạn nhận ra vì sao mình phản ứng với xung đột theo cách hôm nay.

Một đứa trẻ trong nhà hay cãi vã sống trong cảnh giác

Với một đứa trẻ, gia đình lẽ ra là nơi an toàn nhất. Khi nơi đó thường xuyên có xung đột, to tiếng, căng thẳng, đứa trẻ mất đi cái cảm giác an toàn nền tảng và thay vào đó là một trạng thái cảnh giác liên tục. Nó học cách dò bầu không khí, đoán trước cơn giận, căng người chờ đợi điều tệ tiếp theo. Cái trạng thái cảnh giác đó, được lặp lại suốt những năm hình thành, không tắt đi khi đứa trẻ lớn lên, nó trở thành cài đặt mặc định của hệ thần kinh.

Vì thế người lớn lên trong nhà hay cãi vã thường mang theo một hệ thần kinh dễ báo động: một giọng nói hơi to, một sự im lặng bất thường, một dấu hiệu căng thẳng nhỏ cũng đủ kích hoạt cái cảnh giác cũ. Họ không chọn phản ứng như vậy, cơ thể họ chỉ đang làm đúng cái nó được huấn luyện để làm: đề phòng nguy hiểm trong một mối quan hệ.

Sơ đồ né hoặc lặp lại xung đột khác bất đồng lành mạnh
Cách xử lý xung đột quan trọng hơn việc có xung đột.

Hai hướng phản ứng với xung đột khi trưởng thành

Người lớn lên trong nhà hay cãi vã thường đi về một trong hai hướng. Hướng thứ nhất là sợ và né xung đột: vì đã quá sợ những trận cãi thuở nhỏ, họ làm mọi cách để tránh bất đồng, nín nhịn, dẹp nhu cầu của mình, dập tắt mâu thuẫn ngay khi nó chớm. Họ tin rằng xung đột là nguy hiểm, là khởi đầu của đổ vỡ, nên hòa khí bằng mọi giá, kể cả bằng việc đánh mất tiếng nói của mình.

Hướng thứ hai là lặp lại: vì cãi vã là cái quen thuộc nhất về việc hai người gần nhau tương tác thế nào, họ vô thức tái tạo nó, dễ bùng nổ, dễ leo thang, dễ rơi vào những cuộc cãi giống hệt cái họ từng chứng kiến. Họ có thể ghét điều đó mà vẫn thấy mình làm đúng như vậy, vì đó là khuôn duy nhất họ biết về cách xử lý bất đồng trong quan hệ.

Cái không được học: xung đột lành mạnh

Dù đi về hướng nào, cái mà một mái nhà hay cãi vã thường không dạy được là một thứ quan trọng: rằng hai người có thể bất đồng mà không phá vỡ nhau, có thể cãi nhau rồi làm lành, rằng xung đột không nhất thiết dẫn tới đổ vỡ mà có thể là cách hai người hiểu nhau hơn. Người né xung đột chưa từng thấy một cuộc bất đồng kết thúc trong sự hàn gắn; người lặp lại chưa từng thấy một cuộc cãi vã dừng lại trước khi thành tổn thương.

Tâm lý học cho thấy điều quyết định sức khỏe của một mối quan hệ không phải là có xung đột hay không, mà là cách xử lý xung đột: có làm lành được không, có tôn trọng nhau trong lúc bất đồng không. Đây chính là năng lực mà người lớn lên trong nhà hay cãi vã thường phải học lại từ đầu.

Học lại cách bất đồng mà không phá vỡ

Gỡ ảnh hưởng này bắt đầu từ việc nhận ra cái cảnh giác cũ khi nó bật. Khi một bất đồng nhỏ làm bạn hoảng hoặc muốn bùng nổ, bạn tập dừng lại và nhận ra: đây là hệ thần kinh đang phản ứng từ tuổi thơ, không phải mức độ nguy hiểm thật của tình huống hiện tại. Khoảng dừng đó cho bạn cơ hội chọn một phản ứng khác với phản xạ cũ.

Rồi tập một điều mới: ở lại trong một cuộc bất đồng mà không bỏ chạy cũng không leo thang, nói ra điều mình cần một cách bình tĩnh, và quan trọng nhất là tập làm lành sau xung đột, điều mà gia đình gốc có thể chưa từng dạy. Mỗi lần bạn trải nghiệm một cuộc bất đồng kết thúc trong sự hàn gắn thay vì tổn thương, bạn dạy lại cho hệ thần kinh mình rằng xung đột không đồng nghĩa với nguy hiểm, và rằng một mối quan hệ có thể vừa có bất đồng vừa an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Lớn lên trong nhà hay cãi nhau ảnh hưởng tới tôi thế nào?

Khi gia đình thường xuyên có xung đột, đứa trẻ mất cảm giác an toàn nền tảng và thay vào đó là một trạng thái cảnh giác liên tục, dò bầu không khí và đề phòng cơn giận tiếp theo. Trạng thái đó được lặp lại suốt những năm hình thành nên trở thành cài đặt mặc định của hệ thần kinh, khiến bạn dễ báo động trước những dấu hiệu căng thẳng nhỏ khi trưởng thành.

Vì sao tôi hoặc né mọi xung đột hoặc dễ bùng nổ?

Đó là hai hướng phản ứng thường gặp. Hướng né tránh: vì quá sợ những trận cãi thuở nhỏ, bạn nín nhịn và dập tắt mâu thuẫn bằng mọi giá. Hướng lặp lại: vì cãi vã là cái quen thuộc nhất về cách hai người gần nhau tương tác, bạn vô thức tái tạo nó. Cả hai đều có gốc ở một tuổi thơ không được thấy xung đột lành mạnh.

Có xung đột trong tình yêu có phải là dấu hiệu xấu không?

Không nhất thiết. Điều quyết định sức khỏe của một mối quan hệ không phải là có xung đột hay không, mà là cách xử lý xung đột: có làm lành được không, có tôn trọng nhau trong lúc bất đồng không. Hai người có thể bất đồng mà không phá vỡ nhau, và xung đột được xử lý lành mạnh có thể là cách hai người hiểu nhau hơn.

Làm sao để thôi sợ hoặc thôi lặp lại xung đột?

Bắt đầu từ việc nhận ra cái cảnh giác cũ khi nó bật và nhận ra đây là hệ thần kinh phản ứng từ tuổi thơ, không phải mức nguy hiểm thật. Rồi tập ở lại trong một bất đồng mà không bỏ chạy cũng không leo thang, và tập làm lành sau xung đột. Mỗi lần một bất đồng kết thúc trong hàn gắn, bạn dạy lại cho hệ thần kinh rằng xung đột không đồng nghĩa với nguy hiểm.

Nguồn tham khảo

  • Thuyết an toàn cảm xúc (emotional security theory, Cummings và Davies): xung đột cha mẹ và cảm giác an toàn của trẻ.
  • Cảnh giác quá mức (hypervigilance) như dấu vết của môi trường căng thẳng kéo dài thuở nhỏ.
  • Cách xử lý xung đột quan trọng hơn việc có xung đột; tầm quan trọng của việc làm lành (repair).
Bài viết mang tính tham khảo về tâm lý, không thay thế cho tư vấn hoặc trị liệu cá nhân.

Vì sao bạn cứ đau theo đúng một kiểu

Phần nhiều cái kiểu ấy bắt đầu từ căn nhà hồi nhỏ, trước cả người yêu đầu tiên.

  • Bài trắc nghiệm khoảng 30 câu, chừng 10 phút, miễn phí
  • Làm xong có ngay bản đồ của riêng bạn
  • Làm lúc bạn có một mình và yên tĩnh

Làm bài trắc nghiệm

Đi tiếp cùng Quân Sư Nữ

Để thấy cái cảnh giác cũ đang lái mình ra sao, hãy bắt đầu từ bài trắc nghiệm gốc rễ của tôi, khoảng 30 câu. Bạn cũng có thể đọc và soi cùng Quân Sư Nữ trong không gian Te Fung.

Đọc trang nền Cấu trúc gia đình: cách bạn yêu được viết từ ngôi nhà bạn lớn lên, và lớn lên trong gia đình bố mẹ không yêu nhau, Hôn nhân nhìn theo cấu trúc.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie