Hôn nhân và đàn ông của bạn

Hai hệ điều hành cảm xúc: nhà nói to và nhà nói tránh lấy nhau

qsn-34170-cover-a-b

Hai hệ điều hành cảm xúc: nhà nói to và nhà nói tránh lấy nhau

Hôn nhân

Bữa cơm nguội dần. Hà muốn nói cho ra lẽ chuyện chiều nay, muốn chồng nhìn vào mắt mình mà nghe cho hết một lần. Còn Tùng thì cúi xuống bát cơm, trả lời cụt lủn, rồi đứng dậy ra ban công hút thuốc. Hà đứng lại giữa gian bếp, trong ngực có một thứ vừa giận vừa tủi, không gọi được thành tên.

Hà nghĩ: mình chỉ cần chồng nói ra một câu thôi mà. Tùng nghĩ: sao cứ phải căng lên, để yên vài hôm là qua. Nhà ấy không có ngoại tình, không có ai đánh ai, vậy mà tối nào cũng có một khoảng lặng lạnh nằm giữa giường. Nếu bạn đang đứng trong một gian bếp như thế, câu hỏi trong đầu bạn có lẽ là: mình đòi hỏi quá, hay mình đang bị bỏ mặc? Bài này giúp bạn trả lời câu đó bằng việc anh ta làm, không bằng việc đoán lòng anh ta.

Cảm xúc là thứ học được từ ngôi nhà đầu tiên

Cách một người thể hiện cảm xúc phần lớn được học từ ngôi nhà họ lớn lên. Trước khi biết yêu là gì, người ta đã học xong chuyện buồn thì làm gì, giận thì nói ra sao, căng thẳng thì lại gần hay lùi ra xa. Học bằng cách nhìn cha mẹ sống với nhau, năm này qua năm khác, khi còn quá nhỏ để phản biện.

Có những đứa trẻ lớn lên trong ngôi nhà mà mọi cảm xúc đều được nói to. Nhà đó cãi nhau ầm ĩ, nhưng cãi xong lại ngồi ăn với nhau, lại cười. Với đứa trẻ ấy, to tiếng nghĩa là còn quan tâm, im lặng mới đáng sợ. Lại có những đứa trẻ lớn lên trong ngôi nhà không ai to tiếng bao giờ. Buồn thì mỗi người ôm về một góc, giận thì lặng đi vài hôm rồi thôi. Với đứa trẻ ấy, giữ yên là cách thương nhau, còn to tiếng là thứ làm cả nhà tan vỡ.

Rồi một ngày, đứa trẻ của nhà nói to lấy đứa trẻ của nhà nói tránh. Mỗi lần căng thẳng, hai người lớn lại lôi hai cuốn sách cũ ra đọc.

Tôi nói rõ ngay ở đây: hiểu một người học điều gì từ nhỏ là để hiểu, không phải để bào chữa. Lớn rồi, ai cũng chịu trách nhiệm về cách mình đối xử với người sống cùng mình. Murray Bowen, người dựng lý thuyết hệ thống gia đình, thấy những khuôn cảm xúc như thế đi qua nhiều đời trong một nhà. Ông gọi việc một người tách được mình ra khỏi khuôn ấy là phân hóa bản thân, và đó là việc chính người ấy phải tự làm. Không ai làm thay được, kể cả vợ.

Đối chiếu hai hệ điều hành cảm xúc

Nhà nói to và nhà nói tránh: bạn lớn lên ở đâu?

Hà mang giáo trình của nhà nói to. Cô ấy cần được nói ra, được nghe, cần chuyện được giải quyết trước khi đi ngủ. Với cô ấy, gác một mâu thuẫn lại giống như bỏ một vết thương không băng. Tùng mang giáo trình của nhà nói tránh. Căng thẳng dâng lên thì anh ta rút vào im lặng, vì trong ngôi nhà cũ của anh ta, người lớn giữ hòa khí bằng cách không nói.

Ở nhà khác, vai có thể ngược lại. Không phải cứ vợ là người nói, chồng là người im. Bạn thử nhớ lại ngôi nhà của mình: hồi nhỏ, khi cha mẹ giận nhau, bạn thấy họ nói to hay lặng đi? Và bạn đã học được rằng cái nào là an toàn?

Bạn cần nói ra không có nghĩa là bạn lắm lời. Đó là cách bạn đã học để thấy mình còn được nối với người kia. Còn chuyện Tùng học im từ nhỏ giải thích được vì sao anh ta lùi lại lúc căng. Nó không giải thích được vì sao anh ta để vợ chờ cả tuần không một lời. Chỗ đó là lựa chọn của một người lớn.

Im không phải hiền.
Quân Sư Nữ · về những khoảng lặng trong hôn nhân
Quân Sư Nữ

Cái vòng càng đuổi thì càng chạy

Khi hai giáo trình va vào nhau, chúng không đứng yên. Chúng cuốn thành một cái vòng. Hà cần kết nối nên tiến tới, hỏi thêm, nói thêm, muốn làm cho rõ. Tùng thấy áp lực nên lùi lại, trả lời ngắn, im đi. Hà thấy chồng lùi thì càng hoảng, càng tiến mạnh hơn. Tùng thấy vợ tiến mạnh hơn thì càng rút sâu. Càng đuổi thì càng chạy, càng chạy thì càng đuổi.

Andrew Christensen và Christopher Heavey gọi đây là khuôn đòi hỏi và rút lui. Trong quan sát của họ, khuôn này không do giới tính quyết định. Ai là người muốn thay đổi một điều gì đó trong nhà thì thường thành người đòi hỏi. Ai đang thấy ổn với hiện trạng thì thường thành người rút lui. Đổi sang một chuyện khác, cái vòng có thể đổi vai.

Tôi thêm một điều, đây là cách tôi nhìn chứ không phải lời của hai ông: trong nhiều nhà, người muốn thay đổi là người đang chịu thiệt hơn. Người được lợi từ hiện trạng thì im cũng chẳng mất gì. Vì vậy im lặng trong một cuộc hôn nhân không phải lúc nào cũng ngang nhau.

Vòng lặp đòi hỏi và rút lui

Cái vòng này tự nuôi chính nó. Mỗi lần quay, Hà càng tin rằng mình không quan trọng với chồng. Tùng càng tin rằng làm gì cũng không đủ cho vợ. Nhưng tin gì thì tin, việc ai làm thì người đó chịu. Đuổi theo vì sợ mất kết nối không phải là tội. Bỏ mặc vợ nhiều ngày thì cũng không xong được bằng một câu «tôi học thế từ nhỏ».

Im để dịu và im để phạt

Bạn có thể đang hỏi: vẫn còn thương nhau, sao càng thương lại càng mệt? Vì còn cần nhau nên mỗi khoảng lặng mới làm bạn nhói. Một người dửng dưng thì im lặng của chồng chẳng làm ai đau. Nhưng nhói thế nào thì cũng cần tách cho rõ hai kiểu im, vì chúng trông giống nhau mà khác hẳn nhau.

Im để dịu là thế này. Người ấy lùi ra vì đang quá tải, nói trước rằng mình cần lùi, hẹn lúc quay lại, rồi quay lại thật và nói tiếp chuyện còn dở. Cái im ấy có điểm dừng, và người im vẫn nhận phần việc của mình.

Im để phạt thì khác. Lặng đi nhiều ngày, không nói vì sao, không hẹn lúc nào nói. Bạn hỏi thì bị coi như không khí. Cái im chỉ dừng khi bạn xin lỗi trước, kể cả lúc bạn không sai. Lần sau, bạn ngại mở lời hơn lần trước. Kiểu im này không giữ hòa khí. Nó giữ quyền, vì người im là người quyết khi nào nhà được nói chuyện trở lại.

Chuyện một người lớn lên trong nhà nói tránh không biến kiểu im thứ hai thành kiểu im thứ nhất. Ngược lại, bạn cũng đừng vội đọc mỗi khoảng lặng thành một lần bị phạt. Trước khi đoán, hãy nhìn việc đã xảy ra. Anh ta có quay lại không? Có nói tiếp chuyện còn dở không? Hay lần nào bạn nêu một chuyện, cái im cả tuần lại tới? Hành vi lặp lại theo thời gian mới là câu trả lời.

Gottman: ba kiểu cãi vẫn sống, một tỉ lệ quyết định

Nhà tâm lý John Gottman, sau nhiều năm quan sát các cặp vợ chồng, mô tả 3 kiểu cặp đôi rất khác nhau mà vẫn sống bền với nhau: kiểu hay tranh luận sôi nổi, kiểu điềm đạm lắng nghe nhau, và kiểu né tránh xung đột. Không kiểu nào là kiểu đúng duy nhất.

Theo Gottman, điều quyết định nhiều hơn là tỉ lệ giữa những lúc ấm và những lúc lạnh. Ông đưa ra con số 5 trên 1: mỗi lần có một va chạm tiêu cực, cần khoảng 5 lần chạm tích cực để bù lại, một cái nắm tay, một câu hỏi han, một ánh mắt dịu. Cặp nào giữ được tỉ lệ ấy thì dù cãi to hay ít nói vẫn đứng vững.

Cũng chính Gottman xếp kiểu im như bức tường, quay mặt đi, không đáp, không nhìn, vào nhóm những dấu hiệu ông thấy ở các cặp đi tới đổ vỡ. Né tránh xung đột mà vẫn ấm với nhau là một chuyện. Dựng một bức tường im lặng trước mặt vợ là chuyện khác.

Nghĩa là bạn không cần học cách nuốt lời vào trong. Chồng bạn cũng không cần nói nhiều như bạn. Nhưng những lần chạm ấm, và những lần quay lại sau khi lùi, là việc của cả hai người, không phải chỉ của bạn.

Lối ra: mỗi người giữ phần việc của mình

Tôi không tin vào những lời khuyên kiểu bạn hãy bao dung hơn đi. Một người bao dung một mình không gỡ được cái vòng do hai người cùng kéo. Tôi tin vào việc gọi đúng tên cái đang xảy ra, rồi ai làm phần người nấy.

Ba bước lối ra cho hai hệ điều hành cảm xúc

Bước thứ nhất, gọi tên cái vòng thay vì gọi tên người. Lúc nhà đang yên, hai người có thể cùng nói: cái vòng đuổi chạy của chúng mình lại quay rồi. Bước này chỉ dùng được khi cả hai cùng muốn ra khỏi vòng. Một người gọi tên một mình thì vẫn là một người gánh.

Bước thứ hai, người cần lùi thì hẹn giờ quay lại. Tùng có thể nói: «Cho anh 30 phút, rồi mình nói tiếp, anh không bỏ đi đâu.» Rồi quay lại đúng hẹn. Đây là việc của người im, không phải việc của bạn. Bạn không hẹn giờ thay anh ta, cũng không phải dỗ anh ta quay lại.

Bước thứ ba, bạn nói điều mình cần một lần, bằng câu rõ. Thay vì «Sao anh không bao giờ chịu nói?», Hà có thể nói: «Em cần mình nói xong chuyện này trước khi đi ngủ. Nếu anh cần nghỉ thì anh hẹn em lúc nào.» Nói một lần rồi thôi đuổi. Thôi đuổi không phải chiến thuật để anh ta sợ mất bạn. Nó để bạn khỏi cạn sức chạy theo một người.

Sau đó, nhìn việc anh ta làm trong một thời gian đủ dài. Nếu anh ta lùi rồi quay lại, cái vòng còn hai bàn tay cùng gỡ. Nếu lần nào bạn nói ra cũng đổi lại nhiều ngày im lặng, đó là im để phạt, và dịch giáo trình cho nhau không chạm được tới nó. Ở lại hay rời đi là quyền của bạn, tôi không quyết thay. Còn nếu cái im đi kèm giữ tiền, dọa nạt, cấm bạn đi đâu, thì đó đã là kiểm soát, và an toàn của bạn đi trước mọi bước ở trên.

Một lời dặn về an toàn. Nếu bạn đang thấy không an toàn, hãy gọi ngay 113 (công an). Bị bạo lực gia đình: 117. Cần cấp cứu: 115. Có trẻ em bị hại hay phải chứng kiến: 111. Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại mình, hãy gọi 115 hoặc nói ngay với một người bạn tin ở gần bạn. Ở nước khác, hãy gọi số khẩn cấp nơi bạn đang ở.

Quân Sư Nữ muốn bạn nhớ

Biết chồng bạn học im lặng từ đâu giúp bạn hiểu, không bắt bạn phải chịu. Im mà hẹn lúc quay lại là im để dịu. Im cả tuần chờ bạn xuống nước là im để phạt.
Bạn cần nói ra không phải vì bạn lắm lời. Nói điều mình cần một lần, bằng câu rõ, là quyền của bạn.
Hai người không cần thành một kiểu người giống nhau. Thứ đáng tin là việc anh ta làm lặp lại theo thời gian, không phải lời hứa.

Hôn nhân của bạn đang chạy theo nếp nào?

Cãi một chuyện cũ lần thứ mười, hay im lặng cả tuần. Bài test 13 câu gọi tên cái nếp đang lặp trong nhà bạn.

  • 13 câu, chừng 5 phút, miễn phí
  • Kết quả hiện ngay, không cần để lại email
  • Nếu người khác có thể xem điện thoại của bạn, mở trang trong tab ẩn danh

Làm bài test

“Bạn không yêu sai vì bạn ngốc.
Bạn yêu sai vì mô thức tuổi thơ dẫn đường.
Khi bạn tỉnh, bạn không còn lặp lại nữa.”
Nguồn tham khảo: John Gottman · Andrew Christensen · Christopher Heavey · Murray Bowen · Kiến thức hệ tư tưởng Quân Sư Nữ.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie