Tự nhận thức và phát triển

Vì sao tôi luôn khắc nghiệt với chính mình

tutracan-feat

Vì sao tôi luôn khắc nghiệt với chính mình

Có một cái giọng trong đầu nhiều người phụ nữ, phán xét chính họ gay gắt hơn bất kỳ ai khác. Cùng một lỗi, nếu là bạn thân mắc phải, ta sẽ dịu dàng an ủi. Nhưng khi chính mình mắc, ta lại đay nghiến không thương tiếc. Sự khắc nghiệt với bản thân ấy thường được hiểu nhầm là kỷ luật, là động lực. Thật ra nó là một thói quen học được, và nó đang làm điều ngược lại với điều ta tưởng.

Niềm tin sai ở gốc

Niềm tin phổ biến là phải khắc nghiệt với mình thì mình mới tiến bộ, rằng nếu tử tế với bản thân thì sẽ thành lười biếng và buông thả. Niềm tin này khiến người ta sợ chính sự dịu dàng với mình, như thể nó là kẻ thù của sự trưởng thành.

Cái giọng ấy học từ đâu

Cái giọng phán xét bên trong hiếm khi là giọng của chính ta. Nó thường là giọng của một người lớn từng khắc nghiệt, từng chỉ khen khi ta đạt được điều gì đó và rút lại sự ấm áp khi ta chưa đủ tốt. Khi tình thương từng đến kèm điều kiện, đứa trẻ học rằng mình phải tự thúc, tự ép, tự chê thì mới xứng đáng. Lớn lên, nó tiếp tục làm với chính mình điều người lớn đã làm với nó.

Tự phê bình không phải động lực, nó là phản ứng đe dọa

Nhà nghiên cứu Kristin Neff, người tiên phong về lòng tự trắc ẩn, chỉ ra rằng tự phê bình khắc nghiệt kích hoạt hệ phản ứng với mối đe dọa trong cơ thể, đẩy ta vào trạng thái căng thẳng. Trong trạng thái đó, ta co lại, sợ sai, và mất chính cái năng lượng cần để làm tốt hơn. Ngược lại, sự tử tế với bản thân kích hoạt hệ chăm sóc, làm dịu căng thẳng và giải phóng động lực lành. Nói cách khác, khắc nghiệt với mình không làm ta mạnh lên, nó làm ta sợ hơn.

Tự trắc ẩn không phải nuông chiều

Đây là chỗ dễ hiểu nhầm. Tự trắc ẩn không phải vỗ về để né trách nhiệm. Theo Neff, nó gồm ba phần. Một là tử tế với mình thay vì đay nghiến khi vấp ngã. Hai là nhận ra rằng vấp ngã và thiếu sót là một phần của trải nghiệm con người chung, không phải bằng chứng riêng cho việc mình tệ. Ba là giữ nỗi đau trong một sự chú tâm cân bằng, không phủ nhận nó cũng không chìm hẳn vào nó. Người tự trắc ẩn vẫn nhìn thẳng vào lỗi của mình, nhưng nhìn từ chỗ an toàn đủ để học, thay vì từ chỗ sợ hãi.

Hệ quả dài hạn

Nếu cái giọng khắc nghiệt cầm lái nhiều năm, cái bị bào mòn là quan hệ của ta với chính mình. Ta trở nên sợ thất bại tới mức không dám thử, hoặc thử rồi tự hành hạ tới kiệt sức. Và một người không biết dịu dàng với chính mình thường cũng khó nhận sự dịu dàng từ người khác, vì trong lòng vẫn tin mình phải xứng đáng mới được đối xử tử tế.

Tự phê bình khắc nghiệt, hay tự trắc ẩn.
Tự phê bình khắc nghiệt, hay tự trắc ẩn.

Điểm tỉnh

Lớn lên không đến từ chỗ thấy mình chưa đủ, mà từ chỗ thấy mình đủ an toàn để nhìn vào những gì cần đổi. Lần tới khi bắt gặp cái giọng đay nghiến bên trong, một câu hỏi nhỏ có thể làm nó chậm lại: nếu một người mình thương đang ở trong tình huống này, mình sẽ nói với họ thế nào. Câu trả lời thường tử tế hơn nhiều so với điều ta đang nói với chính mình. Và đó chính là giọng mình cần tập nghe.

Đọc thêm về giá trị bản thân không cần kiếm mới có, về cái khuôn phải cố gắng mới được yêu, và về khi sự khắc nghiệt đến từ người khác.

Nguồn tham khảo

  • Kristin Neff, nghiên cứu về lòng tự trắc ẩn (self-compassion) và ba thành phần tử tế với bản thân, tính người chung và sự chú tâm cân bằng (Self and Identity, 2003).
  • Tự phê bình kích hoạt hệ phản ứng với mối đe dọa, trong khi tự trắc ẩn kích hoạt hệ chăm sóc và liên quan tới mức căng thẳng, lo âu và trầm cảm thấp hơn, theo tổng hợp nghiên cứu của Neff.
  • Lưu ý: tự trắc ẩn không phải né tránh trách nhiệm, mà là điều kiện an toàn để nhìn thẳng vào điều cần đổi.

Lo cho mọi người lâu rồi, giờ tới lượt mình

Khóa 77 Ngày Trở Về tập lại việc lo cho bản thân bằng bước nhỏ, mỗi ngày 10 tới 15 phút, học qua thư.

Xem khóa Trở Về

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn tâm lý cá nhân. Nếu bạn thấy mình kiệt sức hoặc buồn kéo dài, một chuyên gia tâm lý đáng tin cậy có thể đồng hành cùng bạn.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie