Lớn lên phải làm người lớn quá sớm
Bạn không thật sự có một tuổi thơ. Bạn lo cho em, dỗ cha mẹ, gánh việc nhà, trở thành chỗ dựa cho người lớn khi bạn còn quá nhỏ để cần được dựa. Bạn lớn lên thành người mạnh mẽ, đáng tin cậy, luôn lo cho người khác. Và trong tình yêu, bạn không biết cách để người khác chăm mình. Không phải bạn độc lập quá mức. Là bạn đã phải làm người lớn quá sớm, và quên mất cách được làm đứa trẻ.
Phải làm người lớn quá sớm, điều tâm lý học gọi là sự đảo vai cha mẹ con cái, để lại những dấu vết tinh vi trong tình yêu. Hiểu nó giúp bạn nhận ra vì sao mình giỏi cho đi mà khó nhận lại, và bắt đầu cho phép mình được dựa.
Khi đứa trẻ phải làm cha mẹ của chính cha mẹ
Trong một số gia đình, vì cha mẹ vắng mặt, bệnh tật, bất ổn cảm xúc, hoặc đơn giản là quá tải, đứa trẻ bị đẩy vào một vai không thuộc về nó: vai người lớn. Nó phải chăm em, lo việc nhà, gánh trách nhiệm, thậm chí trở thành chỗ dựa cảm xúc cho chính cha mẹ, dỗ dành họ, lo lắng cho họ. Tâm lý học gọi sự đảo ngược vai trò này là parentification, khi đứa con phải làm cha mẹ.
Đứa trẻ trong tình huống đó học một bài học rất sớm: nhu cầu của mình không quan trọng bằng nhu cầu của người khác, và để được an toàn, được giữ, mình phải hữu ích, phải gánh vác, phải là người mạnh. Nó không được trải nghiệm cảm giác được chăm sóc vô điều kiện, được dựa vào ai đó, được làm một đứa trẻ. Và cái thiếu vắng đó đi theo nó vào tình yêu.

Giỏi cho đi nhưng khó nhận lại
Dấu vết rõ nhất của khuôn này là một sự mất cân bằng giữa cho và nhận. Người từng phải làm người lớn quá sớm thường giỏi chăm sóc, đáng tin cậy, luôn là chỗ dựa cho người khác. Nhưng khi tới lượt mình được chăm, được dựa, được yếu, họ thấy ngợp, thấy không quen, thậm chí thấy bất an. Họ không biết cách nhận yêu thương, vì cả tuổi thơ họ chỉ học cách cho đi.
Trong tình yêu, điều này khiến họ dễ rơi vào vai người gánh vác: họ lo cho người yêu, giải quyết vấn đề cho người yêu, trở thành điểm tựa, nhưng khó để người kia thật sự bước vào và chăm sóc mình. Họ có thể vô thức chọn những người cần được cứu, vì cái vai chăm sóc là cái duy nhất họ thấy mình có chỗ. Và họ thường cô đơn ngay trong mối quan hệ, vì không ai được phép thấy phần yếu đuối, cần được dựa của họ.
Khó để mình được yếu và được thấy
Một dấu vết sâu hơn là khó khăn với sự dễ tổn thương. Người từng phải mạnh mẽ quá sớm thường dựng một lớp vỏ tự lập rất dày: tôi ổn, tôi tự lo được, tôi không cần ai. Lớp vỏ đó từng là cái giúp họ sống sót trong một tuổi thơ không ai đỡ, nhưng khi trưởng thành, nó ngăn họ để người khác tới thật gần. Vì sự thân mật thật đòi hỏi cho phép mình được yếu, được cần, được thấy, mà đó chính là cái họ chưa từng được an toàn để làm.
Vì thế họ có thể ở trong một mối quan hệ mà vẫn giữ một khoảng cách, vẫn không hoàn toàn để ai vào. Không phải vì họ không yêu, mà vì để mình được yếu trước một người khác là điều xa lạ và đáng sợ với một người đã quen phải mạnh để tồn tại.
Học lại cách được làm đứa trẻ
Gỡ khuôn này không phải thôi mạnh mẽ hay thôi quan tâm người khác, cũng không phải trách cha mẹ, người mà có thể đã không đủ khả năng làm cha mẹ vì những lý do riêng. Là tập một điều mới: cho phép mình được nhận, được dựa, được yếu. Cụ thể, đó là tập để người yêu chăm sóc mình mà không thấy mắc nợ, tập nói ra rằng mình cũng mệt, mình cũng cần, thay vì luôn là người gánh.
Đó cũng là tập tin rằng giá trị của mình không nằm ở việc mình hữu ích và mạnh mẽ, mà ở việc mình là chính mình, kể cả khi mình yếu. Khi bạn cho phép một người thật sự bước vào và thấy cả phần mềm yếu của mình, bạn không mất đi sức mạnh, bạn chỉ thôi phải gánh nó một mình. Và lần đầu tiên, bạn được trải nghiệm cái mà tuổi thơ đã lấy đi: cảm giác được có một người đỡ mình.
Câu hỏi thường gặp
Phải làm người lớn quá sớm nghĩa là gì?
Là khi một đứa trẻ bị đẩy vào vai người lớn do cha mẹ vắng mặt, bệnh tật, bất ổn hay quá tải: nó phải chăm em, gánh việc nhà, thậm chí làm chỗ dựa cảm xúc cho chính cha mẹ. Tâm lý học gọi sự đảo vai này là parentification. Đứa trẻ học rằng nhu cầu của mình không quan trọng bằng người khác và để được giữ thì phải hữu ích, phải mạnh.
Vì sao tôi giỏi cho đi mà khó nhận lại trong tình yêu?
Vì cả tuổi thơ bạn chỉ học cách cho đi và gánh vác, không được trải nghiệm cảm giác được chăm sóc vô điều kiện. Nên khi tới lượt mình được chăm, được dựa, được yếu, bạn thấy ngợp và bất an. Bạn dễ rơi vào vai người gánh vác và khó để người kia thật sự bước vào chăm sóc mình.
Vì sao tôi khó để ai tới thật gần dù đang yêu?
Vì người từng phải mạnh mẽ quá sớm thường dựng một lớp vỏ tự lập rất dày, từng giúp họ sống sót nhưng giờ ngăn họ để người khác tới gần. Sự thân mật thật đòi hỏi cho phép mình được yếu, được cần, được thấy, mà đó chính là cái họ chưa từng được an toàn để làm, nên để mình yếu trước một người khác là điều xa lạ và đáng sợ.
Làm sao để học lại cách được dựa vào ai đó?
Tập cho phép mình được nhận, được dựa, được yếu: để người yêu chăm sóc mình mà không thấy mắc nợ, nói ra rằng mình cũng mệt, cũng cần, thay vì luôn là người gánh. Tập tin rằng giá trị của mình không nằm ở việc hữu ích và mạnh mẽ mà ở việc mình là chính mình, kể cả khi mình yếu.
Nguồn tham khảo
- Sự đảo vai cha mẹ con cái (parentification) trong hệ thống gia đình (Minuchin, Boszormenyi-Nagy).
- Lớp vỏ tự lập quá mức và khó khăn với sự dễ tổn thương (compulsive self-reliance, gắn bó né tránh).
- Mất cân bằng giữa cho và nhận; khó nhận yêu thương như dấu vết của tuổi thơ bị parentified.
Chủ đề: Cấu trúc gia đình và tổn thương tuổi thơ
Đọc thêm cùng chủ đề:
Vì sao bạn cứ đau theo đúng một kiểu
Phần nhiều cái kiểu ấy bắt đầu từ căn nhà hồi nhỏ, trước cả người yêu đầu tiên.
- Bài trắc nghiệm khoảng 30 câu, chừng 10 phút, miễn phí
- Làm xong có ngay bản đồ của riêng bạn
- Làm lúc bạn có một mình và yên tĩnh
Đi tiếp cùng Quân Sư Nữ
Để thấy cái lớp vỏ tự lập của mình, hãy bắt đầu từ bài trắc nghiệm gốc rễ của tôi, khoảng 30 câu. Và nếu bạn muốn học lại cách được dựa một cách bài bản, 77 Ngày Trở Về Với Chính Mình đi cùng bạn.
Đọc trang nền Cấu trúc gia đình: cách bạn yêu được viết từ ngôi nhà bạn lớn lên, và vì sao chỉ thấy an toàn khi được cần đến, Tự nhận thức: sống trong cấu trúc mới.
Bài cùng chủ đề
Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ
Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.







