Cấu trúc gia đình và tổn thương tuổi thơ

Vì sao gia đình gốc quyết định cách mình yêu

Vì sao gia đình gốc quyết định cách mình yêu

Vì sao gia đình gốc quyết định cách mình yêu

Bạn có thể chưa từng được ai dạy cách yêu một cách bài bản. Nhưng bạn đã học nó suốt cả tuổi thơ, mỗi ngày, từ những người đầu tiên ở bên bạn. Cách cha mẹ bạn yêu nhau, hoặc không yêu nhau, là bài học đầu tiên và sâu nhất của bạn về việc một mối quan hệ trông như thế nào. Không phải bạn tự nhiên biết yêu kiểu này. Là bạn đang diễn lại một vở kịch mình đã thuộc lòng từ bé.

Hiểu vì sao gia đình gốc quyết định cách mình yêu, qua cơ chế cụ thể nào, giúp bạn thấy được nguồn của những mô thức mình tưởng là tính cách hay số phận, và từ đó có thể chọn viết một vở khác.

Bạn học yêu bằng cách quan sát, không bằng lời dạy

Không cha mẹ nào ngồi xuống dạy con cái thế nào là một mối quan hệ lành mạnh. Đứa trẻ học điều đó bằng cách quan sát mỗi ngày: cách cha mẹ nói với nhau khi vui và khi giận, cách họ làm lành sau cãi vã hoặc không làm lành, cách họ thể hiện hay giấu đi tình cảm, ai trong hai người được lên tiếng và ai phải nhường. Tất cả những điều đó đọng lại thành một định nghĩa ngầm về việc hai người yêu nhau nghĩa là gì.

Cái định nghĩa ngầm này mạnh hơn mọi điều bạn đọc hay nghe về sau, vì nó được hấp thụ qua trải nghiệm trực tiếp, lặp lại suốt những năm não còn đang định hình. Bạn không nhớ mình học nó khi nào, nhưng nó trở thành cái mặc định: à, yêu là thế này, một cặp đôi vận hành thế này. Và bạn mang cái mặc định đó vào chính mối quan hệ của mình.

Sơ đồ vở kịch cũ khác vở mới
Bạn lặp vì đó là khuôn duy nhất bạn thật sự biết.

Mối quan hệ của cha mẹ là khuôn mẫu đầu tiên

Đây là cơ chế cốt lõi. Mối quan hệ giữa cha mẹ bạn là mô hình đầu tiên và gần nhất mà bạn có về một cặp đôi. Nếu bạn lớn lên thấy cha mẹ ấm áp, tôn trọng, làm lành được sau xung đột, bạn mang theo một khuôn rằng tình yêu là nơi an toàn để bất đồng và quay lại. Nếu bạn thấy cha mẹ lạnh lẽo, hay cãi vã, một người áp đảo một người nhịn, bạn lại học một khuôn khác về việc yêu là như thế nào, và cái khuôn đó cũng trở thành cái quen thuộc.

Trớ trêu là cái quen thuộc, dù không lành, vẫn có sức kéo. Có người thề sẽ không bao giờ có một cuộc hôn nhân như cha mẹ, rồi vẫn thấy mình rơi vào đúng động lực ấy, vì đó là khuôn duy nhất họ thật sự biết. Bạn lặp lại không phải vì muốn, mà vì cái vở kịch cũ là cái bạn thuộc nhất, và khi không có một vở khác để thay, tay chân tự diễn lại vở quen.

Bạn cũng học vai của chính mình trong nhà

Gia đình gốc không chỉ dạy bạn một cặp đôi trông thế nào, nó còn giao cho bạn một vai và dạy bạn phải làm gì để được yêu trong vai đó. Đứa trẻ phải dỗ dành cảm xúc cho cha mẹ học rằng tình yêu là gánh vác và chăm sóc. Đứa trẻ chỉ được khen khi giỏi học rằng giá trị phải đổi bằng thành tích. Đứa trẻ bị phớt lờ học rằng phải gây chú ý mới được nhìn tới.

Những vai này không biến mất khi bạn lớn. Bạn mang chính cái vai đó vào tình yêu, và vô thức tìm những người cho phép bạn tiếp tục đóng nó. Người quen vai chăm sóc tìm người để chăm; người quen phải gắng sức tìm người khó với tới để tiếp tục gắng. Vì thế gia đình gốc quyết định cách bạn yêu không chỉ qua hình mẫu cặp đôi, mà qua chính cái vai nó khắc vào bạn.

Thấy được khuôn để viết một vở khác

Nhận ra gia đình gốc đang định hình cách mình yêu không phải để trách cha mẹ, mà để hiểu mình đang diễn theo một kịch bản nào. Khi bạn thấy được cái vở cũ, bạn không còn bị nó cuốn đi một cách vô thức. Bạn bắt đầu nhận ra: à, mình đang lặp lại đúng cái động lực mình từng chứng kiến, hoặc đang đóng đúng cái vai mình từng học, dù nó không hợp với mối quan hệ hiện tại.

Từ chỗ thấy, bạn có thể tập viết khác. Đó là chọn nói thẳng thay vì im rồi giận nếu nhà bạn quen giấu cảm xúc; là tập nhận yêu thương mà không cần gánh vác nếu bạn quen vai chăm sóc; là làm lành thay vì rút lui nếu bạn lớn lên nơi xung đột không bao giờ được hàn gắn. Mỗi lần làm khác đi tại đúng điểm vở cũ thường lặp, bạn viết thêm một dòng cho vở mới của chính mình.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gia đình gốc lại quyết định cách mình yêu?

Vì bạn học yêu bằng cách quan sát mỗi ngày trong tuổi thơ, không bằng lời dạy. Cách cha mẹ đối xử với nhau đọng lại thành một định nghĩa ngầm về việc hai người yêu nhau nghĩa là gì, và định nghĩa này mạnh hơn mọi điều bạn đọc về sau vì được hấp thụ qua trải nghiệm trực tiếp lặp lại suốt những năm não còn định hình.

Vì sao tôi thề không lặp lại hôn nhân của cha mẹ mà vẫn rơi vào đúng kiểu đó?

Vì cái khuôn từ mối quan hệ của cha mẹ là cái bạn thuộc nhất, và cái quen thuộc dù không lành vẫn có sức kéo. Khi không có một vở kịch khác để thay, bạn tự diễn lại vở quen. Bạn lặp lại không phải vì muốn mà vì đó là khuôn duy nhất bạn thật sự biết, cho tới khi bạn nhìn thấy nó và tập viết một vở khác.

Gia đình gốc ảnh hưởng tới tôi chỉ qua hình mẫu cha mẹ thôi sao?

Không chỉ vậy. Gia đình gốc còn giao cho bạn một vai và dạy bạn phải làm gì để được yêu trong vai đó, như vai người chăm sóc, người phải giỏi mới được khen, hay người phải gây chú ý mới được nhìn tới. Bạn mang chính cái vai đó vào tình yêu và vô thức tìm những người cho phép bạn tiếp tục đóng nó.

Làm sao để thôi lặp lại khuôn từ gia đình gốc?

Bắt đầu từ việc thấy được cái vở cũ mình đang diễn, để không bị nó cuốn đi vô thức. Rồi tập viết khác tại đúng điểm vở cũ hay lặp: nói thẳng thay vì im rồi giận, nhận yêu thương mà không cần gánh vác, làm lành thay vì rút lui. Mỗi lần làm khác đi là một dòng cho vở mới của chính bạn.

Nguồn tham khảo

  • Lý thuyết gắn bó (Bowlby, Ainsworth): mối quan hệ với người nuôi dưỡng làm khuôn cho quan hệ trưởng thành.
  • Học qua quan sát (social learning, Bandura): trẻ học mô hình quan hệ từ việc quan sát cha mẹ.
  • Vai trong hệ thống gia đình (family systems) và việc mang vai đó vào quan hệ trưởng thành.
Bài viết mang tính tham khảo về tâm lý, không thay thế cho tư vấn hoặc trị liệu cá nhân.

Vì sao bạn cứ đau theo đúng một kiểu

Phần nhiều cái kiểu ấy bắt đầu từ căn nhà hồi nhỏ, trước cả người yêu đầu tiên.

  • Bài trắc nghiệm khoảng 30 câu, chừng 10 phút, miễn phí
  • Làm xong có ngay bản đồ của riêng bạn
  • Làm lúc bạn có một mình và yên tĩnh

Làm bài trắc nghiệm

Đi tiếp cùng Quân Sư Nữ

Để thấy cái vở kịch từ gia đình gốc mình đang diễn, hãy bắt đầu từ bài trắc nghiệm gốc rễ của tôi, khoảng 30 câu. Bạn cũng có thể đọc và soi cùng Quân Sư Nữ trong không gian Te Fung.

Đọc trang nền Cấu trúc gia đình: cách bạn yêu được viết từ ngôi nhà bạn lớn lên, và lớn lên trong gia đình bố mẹ không yêu nhau, Tự nhận thức: sống trong cấu trúc mới.

Nhận bài mới từ Quân Sư Nữ

Nhập email để nhận bài mới từ Quân Sư Nữ. Sau khi gửi, hãy kiểm tra hộp thư để xác nhận email.

Bạn nghĩ gì về bài này?

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Chọn cookie